Centrum houdt zijn hart vast voor de magische boor

Het boren van de Noord-Zuidlijn is begonnen. Verkeerskundigen droomden al sinds de jaren 60 van een fijnmazig metronet onder Amsterdam.

Het boren van een nieuwe metrolijn door het oude centrum van Amsterdam gaat na jaren van voorbereiding en vertraging beginnen. De ‘schildbestuurder’ van de eerste boormachine heeft gisteren aan een knop gedraaid waardoor het graafwiel is gaan draaien dat de eerste krassen op het beton van de stationswand maakte. Over enkele dagen is de boor door de stationswand heen en raakt het de Amsterdamse grond. De eerste tijd is de kans op schade gering; de grond boven de eerste negentig meter van de tunnel is uit voorzorg bevroren.

De boor en de belofte

Nooit meer een metrolijn, was decennialang het devies in Amsterdam. De aanleg van de Oostlijn in de jaren zeventig had door de sloop van historische panden en rellen in de Nieuwmarktbuurt de hoofdstad een diep trauma bezorgd. Ondergrondse railverbindingen waren onbespreekbaar. Maar onder het poolijs van dit taboe lag al die tijd een plattegrond waarop in de jaren zestig tal van metrolijnen waren getekend. Verkeersdeskundigen bleven dromen van een fijnmazig metronet.

Rond 1990 kwamen de eerste verhalen over een magische boor, een tunnelboor. In Japan en Duitsland waren metrotunnels aangelegd zonder gebouwen te slopen. Niet door, zoals in Nederland, een geul te graven en daarin een betonnen kubus te laten zakken, of er betonnen muren in te bouwen met een deksel erop. Maar door een lange ‘trein’ met een boorkop als een metalen mol een lange tunnel te laten graven.

Dat moest in Amsterdam ook kunnen, lieten enthousiaste ingenieurs uit Delft weten. Hun voortdurend herhaalde uiteenzettingen over de boor deden de ijskap van het taboe smelten. De boor beloofde dat Amsterdam de metro kon aanleggen zonder schade aan de binnenstad. Geen woning wordt gesloopt, beloofde de gemeente, en de metro zou elke dag 200.000 reizigers gaan vervoeren. Zelfs PvdA-raadslid Auke Bijlsma – voormalig Nieuwmarktactivist – ging om. Zonder de boor was de metrolijn er niet gekomen.

De boor en de bewoners

De boor heeft de binnenstadbewoners nooit kunnen betoveren. Bij een referendum in 1997 stemde een meerderheid tegen de metro, maar de uitslag was ongeldig door een te lage opkomst buiten het centrum. Actiegroepen als De Bovengrondse procedeerden vergeefs tegen de bouwvergunning, ook omdat ze twijfelden aan de veiligheid van de tunnel. De antimetrosentimenten werden in 2008 weer aangewakkerd door de verzakkingen van monumentale panden aan de Vijzelgracht, die overigens niets te maken hebben met het boren.

Als de boor straks in de Ferdinand Bolstraat even onder de huizen doorgaat, mogen de bewoners van die huizen op kosten van de gemeente naar een hotel.

De boor en De Bijenkorf

Ook ondernemers langs het tracé hebben veel last van de aanleg. Ze ontvangen een vergoeding voor gederfde omzet en bij de Vijzelgracht ook voor het herstel van de verzakte panden. De winkeldeuren van de beroemde schoenenontwerper Jan Jansen klemmen, net als die van de bekendste bakker van Amsterdam, Holtkamp. Een traiteur is al twee jaar dicht. Hun klaagzangen maakten geen indruk op de bestuurders.

Dat was wel anders met de oproep die warenhuis De Bijenkorf onlangs deed aan de gemeenteraad om het boren uit te stellen. Uit onderzoek was gebleken dat de gevel, maar ook de rest van het majestueuze gebouw bij de Dam zou kunnen verzakken. Amsterdam was in rep en roer, want De Bijenkorf is een belangrijke speler in de stad. Het is elke zondag goed voor een lange file in het centrum en speelt een sleutelrol bij het opvijzelen van de Wallen. De rel werd gesust: er zou een misverstand zijn over de invloedssfeer van de boor.

De boor en De Bazel

Een van de fraaiste monumenten van Amsterdam is het gebouw dat in de volksmond De Bazel (1926) wordt genoemd. Architect Karel de Bazel ontwierp het als hoofdkantoor voor de Nederlandsche Handel-Maatschappij, voorganger van ABN Amro. Tegenwoordig herbergt De Bazel het stadsarchief. Precies daarom is het uitgegroeid tot symbool van de zorgen van Amsterdammers.

In Keulen stortte vorig jaar het stadsarchief in, door fouten bij de aanleg van de metro. Dat had niets te maken met het boren, maar met het bezwijken van betonnen diepwanden. Ongeveer zoals de huizen aan de Vijzelgracht verzakten door lekken in de betonnen diepwanden van het station. Toch valt ‘Keulen’ in elke boordiscussie wel een keer.

De Bazel staat voor alle monumentale gebouwen langs het tracé die iets zouden kunnen merken van de bewegingen in de grond als de boor voorbij komt. Zoals De Beurs van Berlage, Industria, het tegenovergelegen Madame Tussauds. En natuurlijk de Munttoren, waar de boor een scherpe bocht moet maken. Niemand weet hoe de Munt precies is gefundeerd.

De boor en de bezwaren

Een enquêtecommissie van de Amsterdamse gemeenteraad deed onderzoek naar de aanleg van de metrolijn. In het in december verschenen rapport vol vernietigende conclusies stond ook de aanbeveling om nog eens goed te spreken over de risico’s van het boren. Dat gebeurde in het stadhuis van Amsterdam, door politici, burgers en deskundigen.

Tegen het boren bleken tal van bedenkingen te bestaan. De bodem van veen, klei en zand zou te slap zijn voor een boortunnel. De palen van veel panden zouden niet stevig genoeg zijn. En dan is er een kans op een ‘blow out’, het ontsnappen van lucht uit de drukkamer in de boorkop. Daarbij valt er grond in de ruimte voor de boorkop, waardoor het maaiveld deels inzakt.

De boor en Barbara

De Dienst Noord-Zuidlijn is door en door optimistisch over het welslagen van het boren. Het is goed gegaan in Hamburg en Antwerpen, ook steden met een grond die is gemaakt van riviersediment. Het is goed gegaan in Den Haag, Rotterdam en langs de tracés van de HSL en de Betuweroute. Amsterdam krijgt de negende boortunnel in Nederland.

De risico’s zijn zeer klein, zeggen boorexperts. De boor ligt zo diep (20 tot 30 meter) dat de ‘zettingen’ maximaal een halve centimeter boven de boor zullen zijn. De verzakkingen treden vooral op onder het wegdek, want de boor volgt overwegend het stratenpatroon. De grote gebouwen en enkele honderden woningen langs het tracé zijn verstevigd. Bij de gebouwen die toch nog kans lopen te verzakken, zijn installaties gebouwd waarmee tijdens het boren een speciemengsel in de grond kan worden gespoten. Dit ‘compensation grouting’ kan verzakkingen opvangen, zo is gebleken.

Als klap op de vuurpijl zijn de boren vorige week gewijd door een priester. ‘Gravin’ en ‘Noortje’ zijn besprenkeld met wijwater, net als een beeldje van Sint-Barbara, de beschermheilige van de mijnwerkers en tunnelbouwers. Het beeldje staat in de tunnelschacht en elke dag dat de Duitse boormensen erlangs lopen, groeten ze Barbara. Want Barbara moet hen beschermen, 24 uur per dag, 7 dagen per week, jarenlang.