Zelfkritiek geboden

Strikt genomen is het nog te vroeg om lessen te trekken uit de zaak-Lucia de B. De uitspraak van het gerechtshof in Arnhem wordt half april verwacht. De rechters zijn vrij hun eigen oordeel te bepalen en moeten dat blijven. Maar het zou na de eis tot vrijspraak een sensatie zijn als het hof de drie pogingen en zeven moorden wel aan haar toeschrijft.

In een indrukwekkend betoog liet advocaat-generaal Rijkers gisteren zien hoe deze vermoedelijke dwaling tot stand is gekomen. Waarom nu niet meer aannemelijk is dat de verdachte sterfgevallen door menselijk handelen waren veroorzaakt. Maar ook waarom alle instanties dat eerder wel konden aannemen. En waarom dat toen logisch kon zijn. Tegelijk analyseerde het OM welke gedachtensprongen en redeneerfouten er achteraf blijken te zijn gemaakt. Justitie biedt zo dus een handvat om die in de toekomst te voorkomen.

De strafzaak kantelde door nieuw technisch inzicht in twee gevallen, aangedragen door buitenstaanders, waardoor alle zaken in een ander licht kwamen te staan. Zo bleek het eerdere arrest van het hof Den Haag een breekbare constructie. Dat er volgens het OM een „diepe overtuiging” uitsprak dat de verdachte schuldig was, moet voor die rechters in Den Haag straks reden zijn bij zichzelf te rade te gaan. Waarom wisten zij het zó zeker? Een fout kan altijd, maar een misslag met een ‘diepe overtuiging’ is ernstiger. Waarom verklaarden zij destijds aanwijzingen van vergiftiging in twee sterfgevallen van toepassing op de overige zeven? De consequente aanwezigheid van de verdachte, haar persoon en de „compulsie” waarover zij in haar dagboek schreef, pasten vanzelf in het plaatje. Achteraf vindt het OM dit schakelbewijs „bijzonder”, „gecompliceerd” en „problematisch”. In feite werden tien levensdelicten bewezen verklaard op basis van bewijs in twee zaken.

Lucia de B. werd zo veroordeeld op een patroon van incidenten. Alles hing met alles samen, aldus Rijkers gisteren. Nu lijkt het kaartenhuis niet meer houdbaar.

Rechters moeten nooit meer kiezen voor schakelbewijs in een bewijstechnisch ingewikkelde zaak. Dat lijkt de simpele les achteraf. Blijf juist nuchter, dicht bij feiten, bij bewezen menselijk handelen en bij harde causale relaties.

Ook de opsporing lijkt gecompromitteerd. Er zou sprake geweest zijn van het plaatsen van feiten in een verband dat alleen achteraf logisch is. Zijn er delicten gezocht bij een verdachte? Ook dat is nadere reflectie waard; bij het OM.

Juridisch correct volgde er gisteren een vordering tot vrijspraak: de vaststelling dat de schuld van Lucia de B. niet meer wettig en overtuigend bewezen kon worden. Maar niet de conclusie dat zij onschuldig is. Want daarover gaat de strafrechter niet.

De waarheid blijft soms „buiten ons bereik”, zei Rijkers. Dat de vele betrokkenen bij de zaak dat niet willen horen, is begrijpelijk, maar niet realistisch. Rechters gaan niet over onschuld. In die zin kan Lucia de B. in de rechtszaal niet worden gerehabiliteerd. Maar alleen daarbuiten.