Geen tijd om adem te halen

Lebanon speelt zich af in de tank waarmee militairen Zuid-Libanon binnendringen.

De anti-oorlogsfilm maakt je deelgenoot van de chaos en verwarring van een slagveld.

„De oorlog in 360 graden”, zo omschreef regisseur Samuel Maoz tijdens het Filmfestival Rotterdam zijn debuut Lebanon. Deze film over de Eerste Libanese Oorlog van 1982, onderscheiden met een Gouden Leeuw in Venetië, staat te boek als een controversieel meesterwerk. Dat begon afgelopen najaar, toen de film inzet was van anti-Israëlische protesten tijdens het filmfestival van Toronto. In Israël was de film omstreden door z’n anti-oorlogsstandpunt. Arabische bloggers verweten Lebanon kortzichtigheid omdat hij geen objectief beeld geeft.

Dat laatste is ook helemaal niet de inzet van deze bewust subjectieve film: het beperkte standpunt is nu juist de essentie. Lebanon, net als vergelijkbare films als Beaufort van Joseph Cedar en de animatiefilm Waltz with Bashir van Ari Folman, zit jonge militairen dicht op de huid, kruipt bijna in hun huid. Zo reflecteert een generatie, vaak kinderen van Holocaustoverlevers, op de eerste oorlog die zij uitvocht.

Lebanon maakt ons deelgenoot van de chaos en de verwarring van een slagveld. Zelfs al waan je je veilig in een tank, een ogenschijnlijk simpele missie kan vreselijk uit de hand lopen. Omdat de militairen niet gedreven worden door kadaverdiscipline, maar door instincten: angst, overlevingsdrang. Koelbloedig bouwt Maoz de spanning op door de ‘vijanden’ die de militairen voor hun loop krijgen steeds weer nieuwe ethische dilemma’s te laten representeren: een oude man, een moeder die haar kind zoekt.

Die 360 graden van Maoz slaan in eerste instantie op de filmische methode. Lebanon speelt zich vrijwel geheel af in de tank waarmee vier Israëlische militairen Zuid-Libanon binnendringen. Claustrofobisch is hun oorlog. Bedompt. Angstzweet, urine, bloed druipen langs de wanden.

De camera zit er de hele film tussen gepropt, als een indringer. De enige blik op de buitenwereld is die door het vizier van mitrailleurschutter Schmulik – gebaseerd op de eigen ervaringen van regisseur Maoz. De wereld is overzichtelijk in vieren gedeeld door het mikkruis. Schmulik is als de latere filmmaker vanuit zijn geschutskoepel misschien in staat om de wereld in 360 graden te bestrijken, maar we zien er steeds maar een angstaanjagend klein stukje van.

Dat filmische in elkaar laten vallen van vorm en inhoud is het ware genie van deze film. Het is eerder gedaan, natuurlijk. De Duitse onderzeebootfilm Das Boot gebruikte hetzelfde procedé. Al is het nu allemaal net een beetje donkerder, smeriger en benauwder. Maar bovenal zet Maoz zijn hoofdpersonen onder voortdurende druk. Er is geen tijd om te ademen. Geen tijd om na te denken. Je zit er middenin.

Lebanon is een van die films die ons eerder iets willen laten ervaren dan vertellen. Hij wil laten zien wat het betekent beperkt zicht te hebben, iets waarvoor film het perfecte medium is. Hij wil laten voelen wat het betekent om niets anders te kunnen doen dan orders opvolgen – vuur! Omdat er uit lijfsbehoud gewoon niets anders opzit dan op de autoriteit of het inzicht van anderen te vertrouwen. Omdat je zelf te weinig ziet. En misschien schiet de ander wel eerst. Maar zeker weten doe je het nooit. Niet eens of er een ander is. Dat lijkt me een volmaakte metafoor voor oorlog.

Lebanon.

Regie: Samuel Maoz. In: 15 bioscopen. ****