'Groeimotor werkgelegenheid is de zorg'

Het Centraal Planbureau presenteerde gisteren zijn ramingen: de overheid moet structureel 29 miljard bezuinigen. Directeur Coen Teulings voorspelt dat de zorglasten zullen oplopen.

Het goede nieuws had het Centraal Planbureau (CPB) eigenlijk al vorig najaar gebracht: de economie zal dit jaar toch groeien. Werd aanvankelijk op nulgroei gerekend, inmiddels verwacht het CPB een economische groei van 1,5 procent.

Maar Nederland is niettemin door de crisis 5 procent van het nationaal inkomen kwijtgeraakt. Daar baseerde de overheid de uitgaven op. Die 5 procent is niet meer goed te maken. „Dat is een flinke klap en daar komt de klap van de vergrijzing nog bij”, zegt directeur Coen Teulings. Als er niet wordt ingegrepen explodeert de staatsschuld, schrijft het CPB in het Centraal Economisch Plan en in de middellange termijnvisie tot 2015, die gisteren in Den Haag gepresenteerd werden.

Is het CPB desondanks optimistischer over de besparingen, die miljarden lager uitvallen dan de overheid inschatte?

„Nee, dit is niet van een andere orde van grootte: 29 miljard euro die bespaard moeten worden is ook een enorme bak geld. Het is 1.750 euro per Nederlander per jaar.

„Maar voor alle scenario’s geldt dat je het met een kaasschaaf niet redt. Daarom trek ik de vergelijking met de structurele maatregelen in de jaren tachtig. Het gaat echt om een langdurig ombuigingsprogramma. Dat is een hele forse opgave voor beleidsmakers. Je komt dan bij dossiers uit die al lange tijd etteren. Dat ligt per definitie gevoelig, want zaken die niet politiek explosief zijn, zijn al lang aangepakt.”

Waar moet dan aan gedacht worden?

„De woningmarkt, het ontslagrecht, de pensioenen, rekeningrijden, de zorg en het openbaar bestuur – het huis van Thorbecke. De sociale zekerheid is niet het kernprobleem zoals in de jaren tachtig. We hebben de afgelopen jaren een veel bescheidener stelsel gekregen en misbruik is sterk uitgebannen. Maar aan de woningmarkt is niets gebeurd. Die is ontwricht.

„Vergeleken met de jaren tachtig, toen de uitkeringen met 3,5 procent omlaag gingen en ambtenarensalarissen werden verlaagd, is dit nog een beschaafd lijstje.”

Met welke snelheid moet die 29 miljard worden ingelopen?

„Je kunt dat niet in één kabinetsperiode doen, dan help je de economie om zeep. Het is onverstandig om ernaar te streven eind 2015 al een begrotingsoverschot van 1,75 procent van het bruto binnenlands product te hebben – het overschot dat je moet hebben om de schade door de crisis en de toekomstige kostenstijging van zorg en vergrijzing te ondervangen.

„Je zou wel een aantal maatregelen willen nemen om de houdbaarheid van de overheidsfinanciën te versterken en te voorkomen dat toekomstige generaties extra belast worden. De eerste kabinetsperiode van ombuigingen zal pijnlijk zijn, want resultaten laten nog een aantal jaren op zich wachten. Pas na vier jaar zijn de eerste gevolgen van zo’n operatie merkbaar.”

Hoeveel last ondervinden jongere generaties van dat uitstel?

„Dat is niet in geld uit te drukken. De houdbaarheid van de overheidsfinanciën geeft aan wat je moet doen als je de rechten en plichten in de verzorgingsstaat stabiel wilt houden. De financiën zijn ‘houdbaar’ als iedereen evenveel voordelen als nadelen van de staat heeft. Als je morgen het ‘houdbaarheidstekort’ van 29 miljard euro betaalt, dán verdeel je de rekening evenwichtig over alle generaties. Dat is heel eerlijk, maar maatschappelijk onhaalbaar. Met alles wat je daarvan afwijkt benadeel je toekomstige generaties.”

Het CPB voorziet stijging van de eigen bijdrage zorgverzekering van 165 naar 775 euro per jaar per persoon. Is dat geen politieke keuze?

„Nee. De zorgkosten groeien duidelijk sneller dan de economie. De kosten in deze sector, waaraan dit jaar ruim 60 miljard wordt uitgegeven, nemen tussen 1990 en 2015 toe van 6 procent naar zo’n 10 van het nationaal inkomen. Die stijging komt voor een groot deel door nieuwe medische technologie. Dat gaat ontzettend hard, het is minstens 1 procentpunt per kabinetsperiode. Wij nemen als startpunt voor onze berekeningen dat de collectieve financiering van de zorg stijgt met de welvaartsgroei en de vergrijzing. Partijen kunnen zelf kiezen of ze de collectieve financiering verder willen laten oplopen, dan wel kiezen voor een hogere eigen bijdrage of voor beperking van het basispakket.

„We willen met het voorbeeld van de eigen bijdrage vooral aantonen hoe groot het probleem is. Financier je alles collectief, dan verdwijnt de prikkel om te werken – dat hebben we in de jaren tachtig gezien. Dan moeten steeds minder werkenden steeds meer premie betalen om de verzorgingsstaat te behouden. Wij maken berekeningen, de politiek moet kiezen hoe ze tekorten wil dichten.”

Vaak blijken economieën na een crisis bovengemiddeld te groeien. U verwacht geen inhaalgroei. Waarom niet?

„Ik begrijp dat sommige banken vinden dat wij te optimistisch zijn. En een econoom als Sweder van Wijnbergen vindt dat we te negatief zijn. Het CPB zit ergens daar tussen in. Wij hebben geen empirisch bewijs gevonden voor zo’n opleving. In de data over de laatste honderd jaar vonden we die inhaalgroei niet terug.”

Toch voorziet het CPB de komende jaren een matige groei van de economie en een trage daling van de werkloosheid. Hoe komt dat?

„De vergrijzing slaat al toe op de arbeidsmarkt. De geringe teruggang van het aantal werklozen is toe te schrijven aan een dalend aanbod op de arbeidsmarkt. Ook gaan mensen relatief korter werken. In de marktsector zal de banengroei bescheiden zijn. De grote groeimotor van de werkgelegenheid is de zorg. Daar besteden we steeds meer aan dus gaan er meer mensen werken. We voorzien daar de komende vijf jaar 3 procent groei van de werkgelegenheid.

„De zorg gaat in ons bedrijfsleven een centrale rol spelen. Hier geldt de Wet van Engel. Vroeger gaven we een groot deel van ons inkomen uit aan voedsel. Een algemeen kenmerk van stijgende welvaart is dat de uitgaven aan voedsel dalen en die aan bijvoorbeeld vakanties en zorg toenemen.”