'Natuurlijk overleeft de euro de crisis'

Directielid Lorenzo Bini Smaghi van de Europese Centrale Bank over de eurocrisis, een Europees Monetair Fonds en het Stabiliteits- en Groeipact.

Zelfs vanuit de lucht, vanaf de 34ste verdieping van het gebouw van de Europese Centrale Bank in Frankfurt, verdient de stad aan de Main geen schoonheidsprijs. Wie naar Lorenzo Bini Smaghi luistert, een van de zes directieleden van de ECB, krijgt de indruk dat de opbouw van Europa overeenkomsten vertoont met die van het naoorlogse Frankfurt – vol utiliteitsbouw. Gevraagd naar de lessen die hij uit de huidige crisis trekt, zegt hij zonder aarzelen: „Dé les is voor mij dat de opbouw van Europa nooit af is. Als er een probleem is, lossen we het op. Zo bouwen wij aan Europa: pas als ergens behoefte aan is, komen we in actie.”

Dit zou weer zo’n moment kunnen zijn. Directieleden van de ECB hoeden zich voor controversiële uitspraken – financiële markten wegen elk woord – maar Bini Smaghi (53) doet ook geen poging het gespreksonderwerp te omzeilen: de Griekse schuldencrisis die de fundamenten van de euro doet schudden. De overige eurolanden hebben Athene strenge bezuinigingsmaatregelen opgelegd, die de regering-Papandreou nu doorvoert. Het land is vrijwel aan de ketting gelegd, opdat de discipline niet opnieuw verslapt. De ECB is nauw bij deze surveillance betrokken. Vanzelfsprekend is dat laatste niet – dit is normaliter de taak van de Europese Commissie, de hoeder van het Stabiliteits- en Groeipact. Maar als er één Europese instelling is die op dit moment de financiële markten kan overtuigen, is het de Europese Centrale Bank.

De euro heeft tien rustige jaren beleefd. Overleeft zij deze eerste storm?

„Ik weet niet of het eerste euro-decennium zo’n easy ride was. Velen, vooral in Amerika, dachten dat de euro niet lang zou overleven. We hebben wel degelijk crises gehad. Eerst barstte de dotcomzeepbel. Toen kwam 9/11. We hebben een vervijfvoudiging van de olieprijzen gezien. Ook de grootste financiële crisis sinds de oorlog, die van de banken in 2008, heeft de euro goed doorstaan. Mensen hadden hun twijfel of de ECB een nieuwe munt wel kon managen. Maar de inflatie bleef stabiel, rond 2 procent, en de groei per capita is hier niet lager geweest dan in de VS. De internationale handel heeft zware klappen gekregen tijdens de crisis. Als we de euro niet hadden gehad, waren de wisselkoersen binnen Europa waarschijnlijk flink op en neer gegaan. Ik kan u verzekeren: dat was feest geweest voor speculanten.”

Nu hebben zij het op de euro gemunt. Is de euro in gevaar?

„De uitdagingen voor ons zijn niet groter dan die voor andere landen.”

Welke landen?

„De VS, Japan en Groot-Brittannië.”

Wat is de uitdaging voor Europa? Dat een monetaire unie niet kan overleven zonder politieke unie?

„Ik zou niet durven beweren dat een volledige politieke unie noodzakelijkerwijs alle problemen oplost.”

Hoezo?

„De grootste blunder van de afgelopen tijd werd in Amerika begaan, een land met een sterke uitvoerende macht: het faillissement van Lehman Brothers, september 2008. Dat gebeurde enige weken voor de verkiezingen, tijdens een leiderschapsvacuüm. Mensen raakten in paniek. Politici waren te veel gefixeerd op de verkiezingen in november, en konden niet verder kijken dan die dag. Niemand wees de burgers op de belangen op langere termijn. Zo won het kortzichtige argument dat er geen belastinggeld naar Lehman mocht. Europa heeft geen politieke unie, maar zo’n ongelooflijke misser hebben wij niet gemaakt.”

Bij ons dreigt Griekenland onderuit te gaan.

„Griekenland heeft zich ernstig misdragen. Nu moet het weer op het rechte pad komen zonder de rest van de eurozone in gevaar te brengen. Technisch moet dat kunnen. Wist u dat de Amerikaanse staat Californië er financieel erger voorstaat dan Griekenland? De spreads (renteopslag, red.) zijn daar groter dan hier. Toch zijn de problemen in Californië minder besmettelijk voor de rest van de VS.”

Beleggers weten dat Washington Californië niet onderuit laat gaan. In Europa zijn dit soort grote geldtransfers onmogelijk.

„Juist. Dat maakt preventie bij ons des te belangrijker. De Europese ministers van Financiën hadden de regels van het Stabiliteits- en Groeipact moeten uitvoeren. Ze zijn niet streng genoeg geweest. Al in 2003 was er crisis rond het Pact, omdat een paar landen de regels overtraden en niet accepteerden dat ze daarvoor gestraft werden. In plaats daarvan werden de regels verruimd. We moeten niet vergeten wie er aan de basis stonden van die verruiming.” (Duitsland en Frankrijk, red.)

Zijn ministers ook te aardig geweest voor Griekenland?

„De Grieken dragen de hoofdverantwoordelijkheid. Maar het moet gezegd: de Europese ministers kwamen te laat in actie. In een onvolledige politieke unie, zonder centraal gezag, is peer pressure (druk van de anderen, red.) belangrijk. Die bleek te zwak.”

Moeten we naar sterker, centraal gezag? Na Griekenland kunnen andere landen volgen.

„Ja. We moeten een stap verder. Er is geen keus. Zo verloopt de Europese eenwording. Eerst hadden we een gemeenschappelijke markt. Omdat er niet genoeg concurrentie was, kwam er een echte interne markt. Maar die werd gehinderd door fluctuaties van de wisselkoersen. Daarom kwam er één munt. Toen er problemen kwamen met begrotingsdiscipline, werd het Pact aangepast. Nu mist er weer een schakel.”

Moet het Pact strenger?

„Ja.”

Moeten er afdwingbare sancties komen voor wangedrag?

„Sancties zijn niet genoeg. Dan zit je al aan het eind van de rit. Preventie is absoluut cruciaal. De surveillance moet bijvoorbeeld veel beter. Maar dat is niet alles. We hebben de muntunie destijds opgezet om geen prooi meer te zijn van de financiële markten. Maar nu voert een land forse budgettaire correcties uit, die door de Europese ministers zijn goedgekeurd, en de markten blijven sceptisch. EU-regeringsleiders zeiden op 11 februari dat ze Griekenland niet laten vallen als het de goede maatregelen doorvoert. Het land doet dat, doet zelfs meer dan dat. Wij zijn daar tevreden over en hebben dat ook gezegd – en beleggers blijven testen of de regeringsleiders het echt menen. Zij stellen de daadkracht van de eurozone op de proef. Dit alles wijst erop dat niet alleen het management van de euro sterker moet worden, met krachtiger preventiemiddelen en straffen, maar dat we ook een financieel mechanisme nodig hebben. Zodat we kunnen klaarstaan als de euro wordt aangevallen.”

Een Europees Monetair Fonds?

„Eerst was dit alleen maar een acroniem, nu komt er geleidelijk meer ‘vlees’ aan. In mijn ogen is het belangrijk om te werken aan zo’n mechanisme, mits dat aan bepaalde voorwaarden voldoet. Zo kan er geen bail-out komen, met belastinggeld, van een euroland. Dat is strijdig met het Europese Verdrag. Toch kan tijdelijk hulp worden geboden aan een land dat alle maatregelen uitvoert die de eurogroep oplegt, maar toch nog steun nodig heeft. Wat de Duitse minister van Financiën Schäuble erover in de media heeft gezegd, lijkt me heel redelijk. Het moet verder onderzocht worden.”

Hulp bieden, dat kan het IMF toch?

„Ik denk dat het beter is om onze eigen, Europese oplossingen te hebben. En geen oplossingen die worden opgelegd door een organisatie waarvan de aandeelhouders een belangrijke stem in het kapittel hebben maar niet in meerderheid Europees zijn. Verder vind ik het verkeerd om het IMF binnen te halen als het Pact niet naar verwachting gefunctioneerd heeft. Als het Pact niet goed heeft gewerkt, moet Europa dat repareren. Als incentive is dat belangrijk. Als landen weten dat het IMF toch wel klaarstaat, worden zij niet genoeg aangespoord om zich een volgende keer aan het Pact te houden.”

Het moet dus zo moeilijk mogelijk worden aanspraak op het fonds te maken, juist om het Pact te helpen versterken?

„Dit mechanisme en het Pact kunnen elkaar versterken, ja. In het verleden durfden de ministers niet streng genoeg te zijn voor elkaar, want daar hadden ze niets bij te winnen. Als ministers weten dat hun uiteindelijk kan worden gevraagd financiële steun te geven aan een land, zullen ze vooraf strenger zijn tegenover dat land.”

Tergt het IMF ook een beetje de Europese trots?

„Het gaat niet alleen om prestige. Eurolanden moeten goed beseffen dat deze situatie is veroorzaakt door hun eigen laksheid. Goede preventie werkt alleen als landen meer verantwoordelijkheid dragen voor hun daden. Dat gaat niet als het IMF in de coulissen staat, begrijpt u? Dáár zit het gat dat we moeten vullen.”

Kan het IMF niet veel harder zijn dan een EMF?

„Ik zou niet weten waarom. Binnen het IMF hebben de Europeanen altijd behoord tot de hardsten, vooral als het gaat om voorwaarden voor noodkredieten. Dat is algemeen bekend.”

Is een Europese economische regering, zoals de Fransen willen, nog beter?

„Ik zeg niet dat één Europese regering de volgende stap is. Wel dat de preventie veel beter moet. Door de kredietcrisis wordt het bankentoezicht opgeschroefd. Zoiets kun je ook bij landen doen, om eerder aan de bel te trekken en fouten tijdig te corrigeren. Alleen als het ondanks alles echt nodig is, moet je een reddingsmechanisme hebben. Wangedrag mag nooit worden beloond, maar extreme gevallen zoals Lehman Brothers moeten we voorkomen. Soms moet je iets doen, omdat het níét doen nog erger is.”

De Europese Commissie wil meer economische samenwerking. Is dat genoeg?

„Pas op, ons Europese systeem heeft ook goede kanten, die sommigen weleens vergeten. Zo koopt de Federal Reserve in Amerika momenteel op grote schaal staatsobligaties. Groot-Brittannië doet hetzelfde. Als wij ook een meer gecentraliseerd systeem hadden, zoals zij, zouden wij misschien ook gedwongen worden dat te doen. Dan zouden we een minder onafhankelijke ECB hebben. Een niet helemaal gecentraliseerd systeem heeft ook voordelen.”

Zoals?

„Ons systeem dwingt ons om begrotingsproblemen aan te pakken. Anderen stellen dat alleen maar uit. Het eerste is beter.”

Trekken Europese politici de juiste lessen uit de crisis?

„Er is meer Europees leiderschap nodig. Politici moeten vooruit kunnen kijken, en burgers uitleggen waarom bepaalde beleidskeuzes op lange termijn beter zijn. Te veel politici gebruiken ‘Brussel’ als zondebok, vind ik. Maar ‘Brussel’ is enkel de plek waar nationale ministers bijeenkomen en besluiten nemen. Als zij betere besluiten nemen, hoeven ze de verantwoordelijkheid niet op een stad af te schuiven. Maar goed, in crisistijd winnen instincten het weleens van de redelijkheid.”

U heeft mijn eerste vraag nog niet beantwoord. Overleeft de euro dit?

„Maar natuurlijk. Er is toch geen land dat van de euro afwil?”