'Obama's terreuraanpak identiek aan die van Bush'

De familie Cheney voert fel campagne tegen Obama’s terrorismebeleid. Jurist John Bellinger, die deze week Nederland bezoekt, is woedend over de kritiek.

Tom-Jan Meeus

De ‘nieuwe’ aanpak van het terrorisme die de Amerikaanse president Obama beloofde, komt niet van de grond. Het martelen is voorbij. Maar Guantánamo Bay blijft voorlopig open. De CIA-ontvoeringen van terreurverdachten (‘renditions’) gaan door. En gisteren bevestigde de Republikeinse senator Lindsey Graham dat hij met het Witte Huis in gesprek is om het zelfverklaarde brein achter de aanslagen van 11 september 2001, Khalid Sheikh Mohammed, te berechten voor een militair tribunaal – geen burgerlijke rechtbank zoals de regering aanvankelijk besloot.

De familie Cheney gaat intussen steeds agressiever – en met groeiend succes – tekeer tegen de regering, die nog steeds „te soft” zou zijn. Een pressiegroep van Liz Cheney, dochter van oud-vicepresident Dick Cheney, trekt aandacht met een spotje waarin de loyaliteit van negen ambtenaren van het ministerie van Justitie ter discussie staat. De negen deden voorheen advocatenwerk voor terreurverdachten. Het spotje stelt: Is Justitie onder Obama een „ministerie van jihad” geworden?

Prominente Republikeinse juristen reageerden vorige week met een woedende verklaring. De ,,schaamteloze aanvallen’’ van Liz Cheneys pressiegroep (Keep America Safe) zouden een ,,destructieve’’ uitwerking hebben op pogingen tot afgewogen berechting van terreurverdachten te komen.

De verklaring was mede ondertekend door Kenneth Starr (aanklager in de zaak-Lewinsky), David Rivkin (topambtenaar op Justitie voor Reagan en Bush sr.) en John Bellinger, die acht jaar werkte onder de regering van George W. Bush, in Bush’ tweede termijn als juridisch topadviseur van minister Condoleezza Rice (Buitenlandse Zaken), en nu advocaat is.

Waarom noemt u de aanvallen van Cheney ‘schaamteloos’?

John Bellinger: ,,Wij hebben in dit land een lange traditie dat advocaten bereid zijn impopulaire verdachten bij te staan. Dat is cruciaal voor een goede rechtsgang. Het hele idee achter dat spotje is volkomen misplaatst. Deze juristen werken in de traditie van John Adams (Amerika’s tweede president, red.), die zijn populariteit riskeerde door Britse soldaten te verdedigen toen ze werden berecht voor het Bloedbad van Boston (waarbij de Britse soldaten in 1770 Amerikaanse burgers vermoordden, red.).’’

Zijn die aanvallen politiek niet gewoon slim?

„Ik vermoed dat zij er politiek voordeel inzien. Het debat over terrorisme en detentie wordt al acht jaar in extremen gevoerd. Ook in het Congres zijn geen gematigde krachten die actief aan een gezamenlijke oplossing werken. Elke partij probeert munt uit de zaak te slaan. Democraten deden dat toen Bush regeerde, nu doen Republikeinen het met Obama. Daarom was het na dat afschuwelijke spotje zo belangrijk dat we zijn opgestaan: genoeg is genoeg, dit moet ophouden.”

Verwacht u ook dat het gebeurt?

„Uh... nee. Ik denk wel dat er nu zoveel serieuze mensen zijn die dit veroordelen, dat het kan helpen.”

U pleitte al in de regering van Bush jr. – tot woede van Cheney – voor sluiting van Gitmo. Zal het Obama wel gaan lukken?

„Ik kwam al in 2003, 2004 intern tot de conclusie dat sluiting het beste was. We kregen de president later ook zover dat hij dat openlijk uitsprak. Maar toen geloofde natuurlijk niemand hem meer.

„Toch hebben we zeker vijfhonderd gevangenen vrijgelaten – ook al wilde geen enkel Europees land ons helpen. Het rare is dat ‘Gitmo’ nu uitstekend functioneert. De problemen van het begin zijn achter de rug. De medische zorg is er beter dan in welke Amerikaanse stad ook.

„Maar we zijn er nooit meer in geslaagd de wereld ervan te overtuigen dat niemand daar vreselijk mishandeld wordt. Daarom wilde ik sluiting: het is beter voor de relaties met de bondgenoten en het slaat de vijand een symbool om terroristen te rekruteren uit handen.

„Ik hoop dat Obama slaagt, maar het wordt moeilijk. Sluiting in een verkiezingsjaar is bijna onmogelijk. En dus moet de regering in 2011 de Democratische meerderheid – als die dan nog bestaat – overtuigen. Het zou best kunnen dat het de komende drie jaar niet lukt.

„Ik ken oud-collega’s die gniffelen: ze dachten toch dat het zo makkelijk was? Zelf ken ik geen Schadenfreude. Sluiting is het beste voor het land. Ik blijf ook hopen dat we Khalid Sheikh Mohammed en andere terreurverdachten voor de burgerlijke rechter brengen. De regering-Obama heeft op deze punten de juiste aanpak.”

Heeft Obama fouten gemaakt?

,,Ze hebben de binnenlandse oppositie onderschat. Het verbijsterende was dat de Democratische meerderheden in het Congres de kansen op sluiting bijna meteen onmogelijk maakten door vorig jaar de komst van Gitmo-gevangenen naar de VS te blokkeren. Dat zag de regering niet aankomen. Het is beter eerst steun te werven en dan plannen bekend te maken.”

Nu is er zelfs het verhaal dat alle terreurverdachten alsnog voor militaire commissies worden gebracht. Hoe ziet u dat?

„Ik hoop dat het niet waar is. En ik denk dat de regering het ook niet wil. Het zou een beschamende ommekeer zijn. De achterban zou zwaar teleurgesteld zijn. Misschien is er een oplossing: ik weet dat ze aan het uitzoeken zijn of ze geen eenmalige rechtbank kunnen inrichten op een militaire basis.”

Maar berechting voor militaire commissies zou de enige manier zijn om in het Congres de stemmen te krijgen voor sluiting van Gitmo.

„Dat is duidelijk een overweging.”

En dan is het beleid van Obama vrijwel identiek aan dat in Bush’ tweede termijn?

„Ja, absoluut. Ga maar na: De militaire commissies bestaan nog steeds. De renditions (ontvoeringen door de CIA, red.) gaan door. Het principe dat mensen onbeperkt kunnen worden vastgehouden zonder recht op een proces blijft gehandhaafd. De president zegt dat hij de Geneefse Conventies accepteert, maar geeft Gitmo-gevangenen geen status van krijgsgevangene.”

U zegt dus eigenlijk: Condoleezza Rice had het terrorismebeleid van Obama ook kunnen uitvoeren?

„Het is duidelijk dat veel van haar initiatieven door Obama worden voortgezet. De grote veranderingen hebben onder haar plaatsgevonden. En net als zij heeft Obama een pragmatische en gematigde aanpak.”