Alsof Amerika vol in het gezicht werd gespuugd

Dit weekeinde bleek dat de schade in de relatie tussen de VS en Israël groter is dan vorige week aanvankelijk leek.

De Amerikanen voelen zich beledigd en gefrustreerd.

Subtiele terechtwijzingen hadden hun doel gemist. De Amerikaanse vicepresident Joe Biden liet zich vorige week tijdens zijn bezoek aan Israël nog glimlachend in zijn hemd zetten, maar minister Hillary Clinton van Buitenlandse Zaken was dit weekend een stuk duidelijker. De Amerikanen waren beledigd en gefrustreerd, zei Clinton tijdens een telefoongesprek met de Israëlische premier Benjamin Netanyahu.

Afgelopen week gooide de rechtse regering van premier Benjamin Netanyahu de al onstabiele relatie met de trouwste bondgenoot te grabbel. Biden begon zijn bezoek aan Israël en de Palestijnse Autoriteit in de wetenschap dat er weer beweging zat in het Israëlisch-Palestijnse conflict. Na zware Amerikaanse druk waren beide partijen overeengekomen weer voorzichtig te gaan praten. Via indirecte diplomatie, met de Amerikanen als ceremoniemeester, zou voor het eerst sinds veertien maanden weer een begin van overleg gevoerd worden.

De regering-Obama was veel gelegen aan dit doorbraakje, hoe klein ook. Barack Obama noemde bij zijn aantreden een oplossing van het Midden-Oostenconflict een absolute prioriteit. Maar ruim een jaar later kan hij nog geen enkel resultaat aanwijzen. De Palestijnen weigeren met Israël te praten zolang er gebouwd wordt in bezet Oost-Jeruzalem en de Westelijke Jordaanoever. Israël is alleen in woorden bereid tot de stichting van een Palestijnse staat en wil zeker geen noemenswaardige ontruiming van nederzettingen in de bezette Westelijke Jordaanoever.

Biden had maar een dag gekregen om te pronken. Met routineus gemak kondigde de Israëlische regering dinsdag al aan dat er nog eens 1.600 nieuwe appartementen in de joodse nederzetting Ranat Shlomo gebouwd gaan worden, in Oost-Jeruzalem. Ook zullen er, ondanks een tijdelijke en beperkte stop op de bouw in nederzettingen, 120 extra huizen gebouwd worden in de orthodoxe nederzetting Beitar Ilit. Het gevolg liet zich raden: de Palestijnse president Mahmoud Abbas knipte het dunne lijntje tussen Jeruzalem en Ramallah door.

Aanvankelijk leek de Israëlische regering ermee weg te komen. Netanyahu en minister Eli Yishai van Binnenlandse Zaken boden hun excuses aan Biden aan. Dat wil zeggen: de timing van de aankondiging had beter gekund, zeiden ze, omdat het bezoek van de vicepresident bedorven was.

De vernederde Biden verpakte zijn kritiek in een rede op de uitstekende samenwerking tussen Israël en de VS, de diepe wederzijde verstandhouding en zijn christelijke vader die hem liefde voor het zionisme bijbracht. Een paar zinnen wijdde hij aan de mislukte herstart van het vredesproces. „De status quo is geen optie.” Het was, noteerde een politiek commentator in de krant Ha’aretz, alsof Netanyahu Biden in het gezicht spuugde, waarna de laatste omhoogkeek en zei: ‘Hé, het regent.’

Dit weekeinde bleek de schade in de relaties tussen beide landen toch groter dan aanvankelijk leek. Clinton nam drie kwartier de tijd om Netanyahu de les te lezen. De Amerikaanse inspanningen om tot vrede te komen en de dialoog weer op gang te helpen waren doorkruist, zei ze. Clinton eiste daden en voortaan een zichtbare inspanning van de Israëliërs dat het ze menens is met vrede. David Axelrod, Obama’s belangrijkste politiek adviseur, herhaalde deze waarschuwing gisteren nog eens.

Israëlische media proberen te achterhalen wat Netanyahu in vredesnaam heeft bezield om de relaties met de VS zo lichtzinnig te saboteren. Netanyahu zegt dat hij niet wist van de aankondiging van de bouwplannen. Eli Yishai van de religieuze coalitiepartij Shas zou erachter hebben gezeten, de nederzetting Ramat Shlomo is een orthodox-joods bolwerk. Dat kan wel zijn, maar dan rijst de vraag hoe zwak de greep van de premier op zijn coalitie is dat hij zich liet verrassen.

Netanyahu heeft de steun van Obama hard nodig. Israël steunt economisch, militair en politiek voor een belangrijk deel op de VS. De laatste jaren is er een nieuw belang bijgekomen. De rechtse regering-Netanyahu wil het atoomprogramma van Iran koste wat kost stoppen, omdat dat land bezig zou zijn aan de ontwikkeling van een kernwapen. Israël, zelf een atoommacht, speculeert op een aanval op Iran om dit te stoppen. Steun van Washington is daarbij moreel en logistiek essentieel.

Tegelijkertijd krijgen de Amerikanen niets meer gedaan bij Netanyahu. De premier heeft de druk uit Washington om het nederzettingenbeleid te ontmantelen, gepareerd door een zeer beperkte bouwstop in te voeren. Verder wil hij niet gaan, en Obama ontbreekt het aan middelen om druk op Netanyahu uit te oefenen.

Obama’s regeringsvertegenwoordigers kwamen de laatste maanden met verschillende, soms zelfs tegenstrijdige boodschappen. De ene keer werd „volledige stopzetting van de kolonisatie” geëist, dan weer was er lof voor „hoopvolle” Israëlische stappen in de goede richting. Dubbele boodschappen kenmerkten de Amerikaanse politiek ook de afgelopen week weer. Netanyahu voelt zich hierdoor vrij om zijn eigen bouwstop in bezet gebied met voeten te treden.