Duits-Rusland

P1000141Sinds enkele uren ben ik in Kaliningrad, in het uiterste westen van Rusland. Kaliningrad is de hoofdstad van de gelijknamige provincie, een exclave, ingeklemd tussen Polen en Litouwen. Voor 1946 maakte het gebied deel uit van  Oost-Pruisen. Ik ken de geschiedenis een beetje uit de memoires van gravin Marion Dönhoff, die er geboren is en in 1945 te paard op de vlucht sloeg voor de Russen. Als geen ander heeft ze de mooie natuur beschreven met zijn moerassen, riviertjes en uitgestrekte velden, de wereld van de landheren en hun trouwe horigen. Het was een wereld van noblesse oblige, waaraan de oorlog een einde maakte.

De stad, die voor 1946 Königsberg heette, werd zwaar door de Engelsen en de Russen gebombardeerd en viel na 1945 tijdens de verdeling van Europa tussen Stalin en Churchill toe aan Rusland. Stalin hernoemde de stad naar zijn goede vriend Michail Kalinin, de president van de Opperste Sovjet, de man die opdracht gaf om de duizenden Poolse officieren bij Katyn te executeren en zich niets aantrok van de hongersnood van 1932 in Oekraïne, waarbij miljoenen mensen omkwamen.

P1000161Beroemd is Kaliningrad omdat  de achttiende-eeuwse filosoof Immanuel Kant er is geboren en de beroemde politicologe Hannah Arendt er is opgegroeid. Kant heeft er een mooi graf aan de achterzijde van de kathedraal. Zijn tombe is met rode rozen bedekt. ,,Het is onze Kant”, zeiden twee vrolijke Russinnen, toen ik vroeg waar mijn held lag en zij meenden dat ik een Duitse toerist was.

P1000165

P1000159

Hannah Arendt, schrijfster van het boek De banaliteit van het kwaad, woonde in een huis tegenover de dierentuin, die voor de oorlog de beroemdste ter wereld was, maar die nu noodlijdend is. Ik ga nog naar haar huis op zoek, al weet ik niet of het de bombardementen heeft overleefd.

P1000140De oude stad heeft weinig Russisch. Als je de grauwe, vervallen Sovjet-flats wegdenkt waan je je in een Duitse stad, drie maanden na afloop van de oorlog weliswaar. Want de meeste straten zijn erg vervallen. Nergens heb ik tot nog toe een oude Lada of een andere Russische auto gezien, wat grappig is. Wel wemelt het van de Mercedessen, Audi’s en Volkswagens, die vanuit het Westen Rusland worden ingevoerd.

P1000194

De straat waar mijn hotel (Tsajka, een aanrader) ligt, ademt het goedburgerlijke Duitsland van voor 1933, al bladdert de verf van de gevels. ,,Zie je die Duitse huizen”, zei de taxichauffeur die me van het vliegveld naar de stad bracht trots. ,,Die zijn al honderd jaar goed. En al die Sovjet-flats staan op instorten.”

P1000147

P1000145Ook de inwoners van Kaliningrad zijn westers georiënteerd, omdat het Westen nu eenmaal aan de overkant ligt. Velen werken in de autohandel en rijden auto’s van west naar oost. ,,Ik zie dat het in Duitsland en Polen anders is, vrijer, beter, welvarender”, zeiden diverse mensen die ik op straat aansprak.

Dat de Kaliningraders  zich weinig van Moskou aantrekken bleek eind januari, toen 15.000 betogers de straat opgingen om te demonstreren tegen de verhoogde belastingen en gas- en lichtkosten. Gouverneur Boos, een miljonair en een goede vriend van de Moskouse burgemeester Loezjkov, schrok zich rot. Het Kremlin schrok zo niet nog meer, want aan de periferie van Rusland, of het nu Kaliningrad is of Vladivostok, dreigt het centrum zijn macht te verliezen en eisen de inwoners steeds vaker  politieke concurrentie, dat wil zeggen democratie, omdat volgens hen alleen op die manier een einde kan worden gemaakt aan de hebzucht en de monopolies van regeringspartij Verenigd Rusland en de oligarchen.

P1000144

P1000148
Boos geeft bijvoorbeeld  tal van Moskouse bouwbedrijven grote opdrachten om megaprojecten, zoals een ringweg of grote winkelcentra, in zijn provincie te realiseren. Maar de Kaliningraders profiteren daar niet van, want die Moskouse bedrijven brengen hun eigen arbeiders mee en zorgen niet voor werkgelegenheid. De werkloosheid is in Kaliningrad dan ook groot en sinds Poetin vorig jaar de importbelasting op buitenlandse auto’s drastisch heeft verhoogd is de onvrede evenredig toegenomen.

Op straat zie je de armoede overal. De mensen hebben grauwe gezichten en dragen oude kleren. ,,Er wordt hier niet gelachen, zoals bij jullie”, zei een van de mensen die ik over de politieke situatie interviewde. Vanaf dat moment ben ik op dat lachen gaan letten. En inderdaad, veel vrolijke gezichten heb ik, anders dan in het eeuwig lachende en feestvierende Moskou, tot nog toe niet gezien.

P1000190De straten zijn vervallen en overal moet je oppassen dat je je nek niet breekt, want de trottoirs zitten onder de gaten en kuilen. En toch is het ook hier gezellig en is iedereen vriendelijk en voorkomend, maar dat is veel  Russen eigen. Het worden interessante dagen.

P1000173