Voor de rechter na een verhaal in algemeen belang

Misstanden aantonen door regels te overtreden, mag dat? Journalist Alberto Stegeman is er door justitie voor aangeklaagd. „Een belangrijke zaak.”

Hij kocht een verboden vlindermes bij een defensiemedewerker en parkeerde een bestelauto vol nepexplosieven bij paleis Noordeinde, de werklocatie van koningin Beatrix. In het programma Undercover in Nederland (SBS 6) stelt onderzoeksjournalist Alberto Stegeman al vijf jaar „misstanden aan de kaak”.

Pas in „het laatste onderzoekstraject” maakt hij gebruik van de verborgen camera, benadrukt hij. „Voordat die meegaat, zit er vaak al maanden research in.” En, zegt hij, „we lokken nooit iets uit”. „Als we een uitzending maken over wapenhandel, dan gaan we in op het aanbod van een ander.”

Schiphol nam deze week extra veiligheidsmaatregelen nadat Stegeman zondag had aangetoond dat de luchthaven een veiligheidslek kende. Met een truc bij een taxfreewinkel lukte het hem zogenaamd explosieve vloeistoffen aan boord te brengen van een vliegtuig naar Londen en Washington.

Stegeman omzeilde twee keer eerder de beveiliging van de luchthaven. Op 15 april dient een rechtszaak, omdat hij weigert een boete te betalen die het Openbaar Ministerie had opgelegd nadat hij met een vervalste KLM-pas, eind 2008, het beveiligde terrein op Schiphol was binnengedrongen. Zo kwam hij in de buurt van het regeringstoestel.

„Een belangrijke zaak”, zegt voorzitter Thomas Bruning van journalistenbond NVJ. Het Persvrijheidsfonds staat de journalist bij. „Een belangrijk facet is dat het overtreden van de wet de enige manier was voor Stegeman om aan te tonen dat de beveiliging niet deugde. Hij heeft op een integere wijze een zeer relevante misstand laten zien.”

Volgens Bruning staat niet letterlijk in de wet wat een journalist met een verborgen camera mag. „In iedere zaak zal de rechter een andere belangenafweging maken. Het kan gaan om bescherming van de privacy versus het maatschappelijk belang, of om de ernst van de misstand en de wijze waarop iets in beeld komt. Zo kan je niet zeggen dat een persoon altijd onherkenbaar in beeld moet worden gebracht. Dat geldt wel voor de fractiemedewerker, maar niet voor het Tweede Kamerlid.”

Een onderzoeksprogramma als Zembla (VARA) maakt sporadisch gebruik van undercoverjournalistiek, zegt eindredacteur Kees Driehuis. In de aflevering Vieze ziekenhuizen werd met een verborgen camera aangetoond hoe strenge schoonmaakregels werden omzeild, waardoor de patiëntenveiligheid in gevaar kwam. Deze aflevering werd onlangs bekroond met een Beeld en Geluid Award, een vakprijs voor het beste informatieve programma.

Een journalist moet met open vizier werken en geen trucjes gebruiken, zegt Driehuis. „Een verborgen camera mag pas als je op geen enkele andere manier een zaak van maatschappelijk belang kunt belichten. Om maximaal effect te sorteren, moet je er spaarzaam mee omgaan. Het moet geen doel op zich zijn.”

Drie afleveringen wijdde Stegeman de afgelopen twee jaar aan Schiphol. Kun je een openbare luchthaven tegen aanvaardbare kosten voor 100 procent beveiligen? Stegeman: „Die kritiek zou opgaan als ik telkens met een laddertje ergens over een omheining klim. Maar het gaat steeds om systeemfouten die grote gevolgen kunnen hebben.”

Stegeman giet de beelden in een ronkend verhaal. Hij vertelt niet sec de feiten, maar klopt de spanning op. Dat past volgens Joop Fleuren, docent massacommunicatie aan de Fontys-journalistenopleiding in Tilburg en gespecialiseerd in tv-journalistiek, bij een commerciële tv-zender als SBS 6. „Maar zijn journalistieke basis is goed en in een andere vorm is zijn nieuws geschikt voor serieuze kranten. Dit type programma’s wordt ten onrechte in de hoek van de sensatietelevisie geplaatst.”

Zondag besteedt Undercover in Nederland (21.30 uur, SBS 6) opnieuw aandacht aan de beveiliging van Schiphol.