Hans van Mierlo was de eerste tv-politicus

Als zich na negen uur ’s avonds groot nieuws aandient, kunnen slechts drie programma’s van de publieke televisiezenders daar nog iets mee uitrichten. Het NOS Journaal is voor zulke gebeurtenissen goed toegerust, dus bevatte de editie van tien uur al een fatsoenlijke biografische beeldcompilatie over de net overleden minister van Staat Hans van Mierlo (78).

Nova kon er in de haast minder mee uit de voeten, al zei D66-politicus Laurens Jan Brinkhorst daar enkele aardige dingen, bijvoorbeeld over „de voor veel mensen onbegrijpelijke combinatie van pragmatisme en idealisme”. Het probleem leek vooral het ontbreken van een persoonlijke toon in de presentatie van Twan Huys, vermoedelijk te jong om zich bij dit onderdeel van de recente geschiedenis echt betrokken te voelen.

Des te opvallender was de adequate reactie van Pauw & Witteman die in zeer korte tijd een geladen en emotionele herdenking wisten te produceren. Aan tafel zaten twee vrienden en medeleden van de zogeheten Herenclub, die elke maandag samen dineert: schrijver Harry Mulisch en de aangeslagen ex-politicus Marcel van Dam. Ook kwamen de huidige leider van D66 Alexander Pechtold en premier Jan Peter Balkenende (CDA) aan de telefoon.

Gerrit-Jan Wolffensperger, een van de opvolgers van Van Mierlo als fractievoorzitter van D66, noemde hem „de man die Nederland veranderde”. Dat is iets overdreven, maar niet heel veel.

Voor het eerst speelde televisie een voorname rol in de charismatische invloed die Van Mierlo had op politiek en samenleving. Het fameuze filmpje in de zendtijd politieke partijen (1967), waarin de lijsttrekker van de nieuwe partij over de gracht loopt, is nog steeds effectief. Zelfs de tekst van zijn voice-over lijkt wel actueel: „We waren ongerust, over de politieke situatie in ons land, over de verwarring en de ondoorzichtigheid, over de tanende invloed van de kiezers.” Van Mierlo zou er de eerste van drie eclatante verkiezingszeges mee behalen.

Volgens Van Dam zag Van Mierlo als eerste dat de mensen het land niet meer aan de politiek wilden toevertrouwen. Wolffensperger meent dat hij daarmee de geest uit de fles liet.

Na de reguliere uitzending herhaalde Pauw & Witteman Van Mierlo’s laatste grote televisieoptreden (februari 2009). Hij was weer ongerust, over de weigering van het kabinet-Balkenende IV, inclusief Bos (PvdA), om de steun aan de Irakoorlog te laten onderzoeken. Met een fundamenteel betoog zette hij de PvdA op termijn aan tot een tournure, die het CDA op den duur wel eens nog grotere schade zou kunnen toebrengen dan Van Mierlo’s forceren van een paars kabinet in 1994.