'Geweld is helaas nodig tegen LRA'

Geweld is een noodzakelijk kwaad geworden tegen het LRA, zegt Betty Bigombe. De bemiddelaarster uit Oeganda ontvangt morgen de Geuzenpenning.

Afrika’s meest brute rebellie kan alleen nog eindigen als Joseph Kony, de leider van het moorddadige Verzetsleger van de Heer (LRA), door een militaire operatie wordt gedood of gedwongen alsnog de vrede te tekenen. Oeganda, waar het moorden en verkrachten en het ronselen van kindsoldaten halverwege de jaren tachtig begon, is begrijpelijkerwijze niet langer geïnteresseerd in praten. Ook de onderhandelaars namens de internationale gemeenschap, die Kony na jaren van bemiddelen een akkoord aanboden, hebben weinig extra’s meer te bieden.

Dat zegt Betty Bigombe, jarenlang hoofdonderhandelaar namens de Oegandese regering en een drijvende kracht achter het vredesakkoord van Juba (Zuid-Soedan) dat Kony in 2008 op de valreep weigerde te tekenen. Bigombe ontvangt morgen de jaarlijkse Geuzenpenning voor haar niet-aflatende inspanningen voor vrede met het LRA.

„Ik blijf voorstander van een onderhandelde vrede”, zegt een teleurgestelde Bigombe, „maar Kony had zelf in 2008 zijn kans moeten grijpen. Wat kunnen we hem nu nog méér aanbieden? Ik begrijp het dat Oeganda nu alleen nog militair optreedt. De tragiek is dat daardoor opnieuw veel onschuldige burgers worden gedood.”

Het ooit zo hoopvolle vredesoverleg met het LRA verkeert in coma. Bigombe werd begin jaren negentig door president Yoweri Museveni van Oeganda aangezocht om rechtstreeks met Kony te onderhandelen over een bestand. Bigombe trok de jungle in om te luisteren naar slachtoffers. Ze ontmoette de occulte kluizenaar Kony en zijn gehersenspoelde volgelingen. Nog altijd hoopt ze dat Kony weer een keer opneemt. „Hier, het nummer van zijn satelliettelefoon.” Maar Bigombe erkent dat de kans hierop nihil lijkt.

Na jaren van intensief overleg lag er in 2008 een akkoord. Oeganda beloofde daarbij dat het zou proberen om het Internationale Strafhof (ICC) zo ver te krijgen om de arrestatiebevelen tegen Kony en andere kopstukken van het LRA in te trekken. Het ICC had in 2005 internationale arrestatiebevelen uitgevaardigd wegens de misdaden van het LRA. Dat Kony desondanks niet de bush uitkwam, kwam volgens Bigombe omdat Kony de toezeggingen over het ICC moeilijk kon vertrouwen. Maar ze sluit ook niet uit dat hij nooit oprecht is geweest in de onderhandelingen.

„Ik ben het geloof kwijtgeraakt dat Kony ooit nog uit zichzelf de bush uit zal komen”, zegt Bigombe. Dat baseert ze ook op uitspraken van gedeserteerde LRA-strijders. Bigombe accepteert daarom gelaten dat Oeganda alleen nog in militaire oplossingen denkt. Na het mislukken van ‘Juba’ lanceerde het leger in december 2008 operatie Lightning Thunder, om het LRA voor eens en voor altijd uit te schakelen. De naar schatting enkele honderden LRA-strijders trokken in kleine groepjes de grens over naar Congo, de Centraal-Afrikaanse Republiek en zelfs Darfur in West-Soedan, waar ze nu zitten. Onderweg vermoordden ze meer dan duizend burgers en kidnapten talloze vrouwen en kinderen die nu dienen als strijders en seksslaven.

„Alleen militaire druk kan Kony misschien nog een laatste keer naar de onderhandelingstafel dwingen”, meent Bigombe. Maar militair ingrijpen bedreigt ook onschuldige burgers en de door het LRA ontvoerde vrouwen en kinderen. „Dat is de hele catch-22 situatie met het LRA”, zegt Bigombe, „zonder geweld komt hij niet tevoorschijn, maar geweld kost ook onschuldige levens en leidt tot wraakacties van het LRA.”

Het belangrijkste bij een nieuw offensief, zegt Bigombe, is het beschermen van burgers. En van de vrouwen en kindsoldaten in de rangen van het LRA. „Die zijn dader, maar ook slachtoffer. De kindsoldaten willen uiteindelijk terugkeren in hun gemeenschap.” Bigombe erkent dat het voorkomen van onschuldige slachtoffers nagenoeg onmogelijk is. Het LRA gebruikt mensen als schild.

Bigombe betwijfelt of Soedan het LRA opnieuw zal gebruiken als wapen tegen het semi-autonome Zuid-Soedan. Gevreesd wordt dat Khartoum het zuiden wil destabiliseren vanwege onafhankelijkheidsstreven. „Ik vraag me af of het LRA daartoe nog wel groot genoeg en georganiseerd genoeg is.”

Bigombe is er niet voor om de arrestatiebevelen van het ICC alsnog in te trekken. In 2005 was ze bijzonder boos om de bevelen. Die doorkruisten volgens haar het toen verse vredesoverleg. Inmiddels denkt Bigombe er anders over. „Intrekking van arrestatiebevelen zou een vreselijk precedent scheppen voor straffeloosheid. Bovendien geloof ik niet dat Kony dan alsnog tevoorschijn komt.”