Echte mannen zingen falset

Een popzanger die met hoge stem zingt, wordt al gauw voor verwijfd versleten. Maar moeten echte kerels altijd lage stemmen hebben? „In de klassieke muziek waren de castrato’s de rocksterren van hun tijd.”

Een smachtende stem vult de ruimte. De zanger klinkt alsof hij al zijn hartstocht moet aanwenden om naar de hoge tonen te reiken. ‘Sweet Disposition’, de recente hit van de Australische groep The Temper Trap, dankt zijn betoverende kwaliteit voor een belangrijk deel aan de falsetstem van zanger Dougy Mandagi. Hij zoekt de noten in het hoogste register, waar ze ijl en breekbaar klinken.

Hij is niet de enige. Antony and the Johnsons, Bon Iver en The Low Anthem zingen met falsetstemmen om snaren te raken waar ze met een gewone stem niet bij kunnen. MGMT, Wild Beasts en Hot Chip doen hetzelfde. De falset wint terrein in de popmuziek.

De techniek werd vaker gebruikt, van naïef-romantisch in ‘Maybe’ van doowop-groep The Chantels (1958) tot bijtend van ingehouden woede in ‘Why’ van Bronski Beat (1984). Prince zette zijn verleidelijkste stem op voor de amoureuze lokroep van ‘Kiss’; Smokey Robinson liet een groot verdriet spreken uit de kwetsbare zangmelodie van ‘The Tears of a clown’. Allemaal gebruikten ze de falset om diepe emotie te vertolken. Zo’n zanger laat zijn vrouwelijke kant spreken, luidt het gangbare cliché. Maar ook hardrockgroepen Led Zeppelin en Guns N’ Roses voeren de falset van hun stoere machozangers hoog in het vaandel.

In de klassieke muziek is de falset of countertenor gangbaar sinds de middeleeuwen. De hoogte van de falset benadert die van de vrouwelijke alt. Mannen bereiken de kunstmatige verhoging van het stemregister door de stand van de stembanden ten opzichte van het strottenhoofd te veranderen, waarbij de borstresonantie wordt uitgeschakeld. De toon die zo ontstaat komt overeen met het flageolet van snaarinstrumenten. Tot in de achttiende eeuw diende de falset ter vervanging van vrouwenstemmen, omdat vrouwen bij het vertolken van kerkmuziek niet welkom waren. Bij de uitvoering van oude muziek wordt de mannelijke falset tegenwoordig ingezet om castraten te vervangen.

In de popmuziek komen geschoolde stemmen minder voor, en vinden vocalisten hun ideale register vaak door vallen en opstaan. Zanger Hayden Thorpe van Britse gitaargroep Wild Beasts was al vier jaar bezig, toen hij plotseling de ingeving kreeg zijn kopstem te gebruiken. Het was een openbaring, zei hij onlangs in het tijdschrift Mojo. „De falset is voor mij de meest natuurlijke vorm van expressie. Ik hoef er geen kunstgrepen voor uit te halen. Luisteraars ervaren het misschien niet als de meest aangename klank. Maar bij elke andere manier van zingen voelt het alsof ik me in moet houden.” Op het album Two Dancers gebruikt Thorpe zijn falset als een machtig wapen, om zich staande te houden tussen het gitaargeweld. Zijn stem snerpt en snijdt door de ruimte, om de meest directe weg naar de ziel van de luisteraar te vinden.

De mooiste falset van de lage landen behoort toe aan Gaëtan Vandewoude, zanger en gitarist van de Belgische groep Isbells. Drie mannen en een vrouw vormen deze overwegend akoestische folkpopgroep uit Borlo in het uiterste zuidwesten van Belgisch Limburg. Op hun naar de band genoemde debuutalbum mengt Vandewoudes stem fraai met de sopraan van Naïma Joris, het mooie meisje achter de piano. Hun liedjes zijn zachtmoedig en pastoraal, met getokkelde gitaren en subtiele arrangementen. Omdat multi-instrumentalisten Bart Borremans en Gianni Marzo (gitaren, ukelele, mandoline, lapsteel) ook zingen, heeft hun muziek een indringende meerstemmigheid die herinnert aan de vocale pracht van The Beach Boys, Crosby Stills & Nash of een recenter voorbeeld: Fleet Foxes.

„Als ik laag zing heb ik minder controle over mijn stem”, zegt Vandewoude over de falsetpassages in zijn muziek. „Falset stelt me in staat om er gevoel in te leggen. Dat is geen trucje, het wordt volgens mij door de natuur bepaald. Je hebt nu eenmaal een bepaald soort stembanden, en daar probeer je zo goed mogelijk emoties mee te vertolken. Ik kan me niet voorstellen dat Antony Hegarty van Antony and the Johnsons voor de keuze stond of hij zijn falset wel of niet zou gaan gebruiken, toen hij aan zijn zangcarrière begon. Die man heeft nu eenmaal die stem en zoals hij er mee zingt, bereikt hij de maximale impact.”

Vóórdat hij bij Isbells begon, speelde Gaëtan bij hardere rockbands, waar hij als achtergrondzanger de grootste moeite had om boven het lawaai uit te komen. „Tijdens die luide repetities kon ik mijn stem nauwelijks horen en moest ik op mijn gevoel een beetje gokken of het zuiver was. Toen dat een keer werd opgenomen, klonk het heel lelijk. Door mijn eigen stem vaak op te nemen en er veel naar te luisteren, ben ik tot de conclusie gekomen dat mijn kracht ligt in zang die hoog en zacht klinkt. Het lag voor de hand dat daar akoestische muziek bij hoort.”

Een popzanger die met hoge stem zingt, wordt al gauw voor verwijfd versleten. Maar moeten echte kerels altijd lage stemmen hebben? Nick Tosches schreef in zijn boek Country (1977) een hoofdstuk over de jodelende countryzangers uit de jaren dertig en veertig van de vorige eeuw. Jodelen was het domein van Tiroler Mädeln met forse boezems en bonte klederdracht, totdat sterren als Jimmy Rodgers, Hank Williams en Jerry Lee Lewis zich ermee gingen bemoeien. Echte mannen kunnen jodelen, stelt Tosches aan de hand van de ‘Dirty hangover blues’ van western-swingband W. Lee O’Daniels and His Hillbilly Boys (1939). Een cowboy die niet jodelde, kon het wel vergeten in Hollywood.

Echte mannen zingen falset, is de gedachte die Gaëtan Vandewoude daaraan verbindt. „Met het tonen van mijn vrouwelijke kant heeft het weinig te maken. Er is onverschrokkenheid voor nodig om je ogen te sluiten en je gevoel te laten spreken.” Naïma Joris vindt het stoer als een man hoog durft te zingen. „Het mooie van een artiest als Bon Iver is dat hij een emotie vertolkt die niet per definitie mannelijk of vrouwelijk is, maar die zich in het hemelse domein van de engelen afspeelt. Omgekeerd werkt dat ook. Als je een vrouw heel laag hoort zingen, krijgt het een hemelse dimensie.”

Radiohead of Jeff Buckley, Led Zeppelin of Eels, allemaal maakten ze op cruciale momenten gebruik van de falset om hun muziek naar een hoger emotioneel plan te tillen. Het is gevaarlijk om over de magie van muziek te spreken, vindt Vandewoude, want niets is zo ongrijpbaar als dat. „Goed luisteren naar elkaar is belangrijk, en de wisselwerking met het publiek. Op de mooiste momenten klopt alles in onze samenzang en stijgen we boven onszelf uit. Jeff Buckley kon je betoveren met zijn stem. Zo hoog en zuiver als hij kon zingen, dat doen niet veel hem na.”

De falsetzanger als de mythische sirene, die luisteraars naar de afgrond lokt? Gianna Marzo, door de andere leden van Isbells liefdevol ‘de Italiaan van onze band’ genoemd, ziet het zonniger. „In de klassieke muziek waren de castrato’s de rocksterren van hun tijd. Vooral vrouwen hielden intens van die hoge stemmen. Ze kwamen in drommen naar de concerten van hun favoriete castraatzangers. De eerste fanclubs uit de wereldgeschiedenis waren er dankzij de falset.”

Concerten Isbells: 18/3 Paard van Troje, Den Haag, 19/3 Vera, Groningen, 20/3 Patronaat, Haarlem, 25/3 Effenaar, Eindhoven.