Oekraïense rechters terug in de schoolbank

Oekraïense rechters krijgen in Nederland les hoe ze nieuwe collega’s moeten selecteren. „Nu is het vaak een kwestie van wie betaalt wie hoeveel.”

De deftige Oekraïense rechter in rood mantelpak schrijft velletje na velletje vol. De cursus ‘Hoe selecteer je rechters’ is nog maar net begonnen, maar ze heeft nu al een kladblokje vol gepend. Voor de gelegenheid heeft ze zich opgedoft, ze draagt een glimmende broche.

Aan de andere kant van het zaaltje zit een dikke Oekraïense rechter met een vierkant, rood gezicht die beduidend minder is geïnteresseerd in de lesstof. Zijn grote handen houdt hij gevouwen op zijn buik. Hij staart wat voor zich uit, wipt af en toe op zijn stoel.

Samen met nog een tiental andere Oekraïense rechters krijgen de twee les in Amstelveen van Frank van Luijk van adviesbureau LTP. Zijn bedrijf geeft al een paar jaar trainingen aan rechters in (Europese) landen waar de rechtsstaat niet of nauwelijks is ontwikkeld. Hijzelf is al een paar keer in Oekraïne geweest om rechters op te leiden („Het valt niet mee”). Vandaag staat op het programma ‘de selectie van rechters’. Er wordt gesproken over IQ- en persoonlijkheidtesten, rollenspelen en het afnemen van sollicitatiegesprekken.

De cursus is onderdeel van een met EU-geld (1,1 miljoen euro) gefinancierd project dat bedoeld is om de Oekraïense rechtsstaat te helpen moderniseren. Oekraïne wil lid worden van de Europese Unie, maar moet daarvoor eerst voldoen aan de standaarden van de EU. Wetgeving (en de uitvoering daarvan) moet in lijn worden gebracht met de Europese. En de rechterlijke macht, die twintig jaar na de val van het communisme nog altijd als zeer zwak geldt, moet worden versterkt. Rechters in Oekraïne kun je ‘kopen’, ze doen wat de machthebbers ze opdragen, zeggen waarnemers. Vriendjespolitiek heerst. Onder het zogeheten ‘Twinning-programma’ van de EU proberen specialisten uit lidstaten partnerlanden zoals Oekraïne via dergelijke projecten te helpen hier verbetering in te brengen.

Kurt Weisgram, de Oostenrijkse rechter die het project leidt, legt uit dat de huidige manier van rechters selecteren in Oekraïne ver achter ligt bij de EU-eisen. Van IQ- en persoonlijkheidstesten hebben ze vaak nog nooit gehoord. „Solliciteren kan bij acht verschillende commissies, die allemaal verschillende, of soms geen standaarden hanteren. Het is ondoorzichtig.”

De Oostenrijker vervolgt: „Je kunt je binnenkopen. Het is vaak een kwestie van connecties, wie betaalt wie hoeveel. Diploma’s kun je eveneens kopen. Ik kan je verzekeren dat er rechters in Oekraïne zijn die nog nooit een rechtbank van binnen hebben gezien.”

Na het college volgt de praktijk. De rechters mogen nu zelf op de computer een persoonlijkheidstest doen. In kleine lokaaltjes met luxaflex moeten ze reageren op stellingen als: ‘Ik ben een tobber’, of ‘Ik smacht naar opwinding’.

Het begint chaotisch. Er is geen plek voor iedereen en de meesten hebben hulp nodig bij het opstarten van de programma’s. De lijsten met stellingen zijn vertaald in het Russisch maar de toetsenborden hebben geen Cyrillische toetsen.

Buiten de testruimte zit de deftige rechter aan een tafel een boek te lezen. „Ik mag niet meedoen van de dokter, ik heb rsi”, verklaart ze kort op de vraag waarom ze niet meedoet. Daarna wil ze niet meer praten. De dikke man is er ook, hij probeert een Nederlandse krant te lezen. „Mijn naam zat niet tussen de inlogkaartjes dus doe ik ook maar niet mee”, zegt hij.

Irina Vojtjoek, voorzitter van de Oekraïense Academie voor Rechters, legt na afloop uit dat sommige rechters terughoudend zijn als het gaat om testen. De Academie is verantwoordelijk voor de selectie en opleiding van alle rechters in Oekraïne. Volgens Vojtjoek heeft de terughoudendheid deels te maken met wantrouwen: sommige rechters geloven niet in het nut van testen. En er is een gebrek aan wil „bij enkele van de hoogste leden van het systeem”: de rechters die niet willen dat het systeem verandert omdat ze daar geen baat bij hebben.

Over de Oekraïense rechtsstaat zegt ze dat er nog een lange weg te gaan is. „Wij zijn een jonge democratie waarin het politieke systeem voortdurend verandert. Hervormingen zijn dan ontzettend moeilijk”. Door de economische crisis ontbreekt het verder aan geld. En er is een gebrek aan „politieke wil”: de meeste Oekraïense machthebbers zijn niet brandschoon. Ze willen geen verandering.

Bovendien, zegt Vojtjoek, heeft Oekraïne nu een nieuwe president die als pro-Russisch geldt en is het maar de vraag of hij de ‘Europese’ hervormingen wil voortzetten. Als gevolg zou het nog wel even kunnen duren voordat in Oekraïne ook testen zoals in Nederland worden ingevoerd.

Olena Nedilka van het Hooggerechtshof kan hoe dan ook niet wachten tot het zover is. „Ik ben speciaal hiervoor naar Nederland gekomen. Ik heb veel aantekeningen gemaakt!”, verklaart ze trots. Nedilka – helblauwe ogen, sluik haar met een pony – lacht de hele tijd. Ze doet bij de Hoge Raad het personeelsbeleid en vindt dat er veel meer aandacht bij de selectieprocedures moet zijn voor persoonlijke eigenschappen. „Je kunt wel intelligent zijn, maar daarmee ben je nog geen goede rechter.”