Dat rode potlood is niets andersdan een fopspeen

Het kan niet zo zijn dat we door eerdere problemen met stemcomputers nu nóg met potlood moeten stemmen.

Je bewaart je geld toch ook niet meer in een oude sok?

In 2007 is in Nederland de stemcomputer terecht afgeschaft. Onderzoek van de actiegroep Wij Vertrouwen Stemcomputers Niet maakte duidelijk dat de toenmalige stemcomputers van Nedap en NewVote onveilig en onbetrouwbaar waren. En vertrouwen is cruciaal bij het stemproces. Zelfs Nedap geeft achteraf toe dat het beter had gekund.

Maar daarmee is nog niet gezegd dat het onmogelijk is om een veilige, betrouwbare, en ook privacyvriendelijke stemcomputer te bouwen.

Na de gemeenteraadsverkiezingen gaan er alweer stemmen op om het stempotlood af te schaffen en de stemcomputer weer in te voeren. Het Genootschap van Burgemeesters stelt dat het stemmen met potlood bijzonder omslachtig is en tot veel fouten leidt. Het tellen van de stemmen is bovendien een tijdrovend proces dat, door de grote kans op fouten, nog verder vertraagd kan worden door hertellingen. Burgemeester Rehwinkel van Groningen vindt het zelfs een illusie te denken dat het stemproces zonder computer veiliger verloopt.

Hoe zit dat nu?

In 2007 adviseerde een speciale commissie over de inrichting van het verkiezingsproces. Deze commissie- Korthals Altes stelde dat het stemmen met papieren stembiljetten de voorkeur heeft. Hiermee kon volgens de commissie het beste aan een aantal belangrijke waarborgen kan worden voldaan, zoals transparantie en controleerbaarheid. Maar de commissie onderkende dat er grote nadelen kleven aan het handmatig tellen van de stemmen. Vandaar ook dat zij een alternatieve vorm van elektronisch stemmen voorstelde. Hierbij drukt de stemcomputer je stem af op een stembriefje, dat je zelf kunt controleren en dan in de stembus moet gooien. Deze stembriefjes worden vervolgens elektronisch geteld door een stemmenteller. Zo weet je in ieder geval zeker dat jouw stem goed is uitgebracht.

Het probleem van de oorspronkelijke stemcomputer was dat het systeem niet transparant was, en dat het onmogelijk was om op een zinvolle manier een hertelling van de stemmen te doen. Manipulatie van de stemmen door de stemcomputer zélf zou door een hertelling niet aan het licht komen.

Maar ook bij het stemmen met potlood kan er van alles misgaan. In Rotterdam zijn onregelmatigheden geconstateerd en werd de bezetting van een stembureau in Delfshaven zelfs vervangen. Let wel: volgens de kieswet zijn de stembureaus zelf verantwoordelijk voor de telling van de stemmen. Met hertellen wordt niet alle fraude ontdekt.

Alles wat gebeurt voor het openen van de stembussen (voor de telling) blijft buiten schot. Bovendien is er bij stemmen met potlood altijd discussie mogelijk over de geldigheid van een stem. En is er dus altijd een kans dat je stem wordt afgekeurd (zonder dat jij dat weet) omdat je niet op de juiste manier het stembiljet hebt ingevuld.

We moeten niet vergeten dat de samenleving in heel veel andere sectoren ook afhankelijk is geworden van ICT. Denk aan telecommunicatie, logistiek, energiedistributie, en de financiële sector. Stuk voor stuk cruciale sectoren die voor ons van levensbelang zijn, en waarbij het disfunctioneren van de ICT de rechtsstaat kan ondermijnen. Het – absoluut lastige – probleem van de betrouwbare infrastructuur speelt niet alleen bij het gebruik van stemcomputers bij verkiezingen. Op alle genoemde terreinen worden oplossingen voor het vertrouwensprobleem geïmplementeerd en wordt over nog betere oplossingen nagedacht.

Stemmen per computer heeft namelijk ook zo zijn voordelen. Het tellen van de stemmen gaat sneller, en er ontstaat geen discussie over de geldigheid van een stem. Het organiseren van referenda wordt eenvoudiger en goedkoper. Met aanpassingen kan het voor gehandicapten makkelijker gemaakt worden te stemmen.

Volgens het ministerie van Binnenlandse Zaken staat het stemmen met het potlood echter niet ter discussie. Dit is struisvogelpolitiek. Beter is na te denken over hoe het verkiezingsproces beter kan aansluiten op de ICT-ontwikkelingen in de 21ste eeuw. Het systeem dat door de commissie Korthals Altes wordt voorgesteld is een interessant doch wellicht wat omslachtig compromis. Maar vasthouden aan stemmen met potlood is vergelijkbaar met het bewaren van al je geld in een oude sok.

Het kan niet zo zijn dat we tot in lengte van dagen met potlood blijven stemmen, terwijl de wereld om ons heen snel verandert en meer afhankelijk wordt van ICT. Dan is een potlood niet meer het ultieme controlemiddel van onze democratie, maar een fopspeen waarmee we ons één keer in de een à twee jaar in slaap sussen.

Jaap-Henk Hoepman is senior onderzoeker computerbeveiliging en privacy technologie bij TNO en de Radboud Universiteit Nijmegen.