Wel gebrekkig, maar niet controversieel

Het landsbelang is ermee gediend en dus wordt volgende week de Crisis- en herstelwet toch in de Eerste Kamer behandeld, ondanks de demissionaire status van het kabinet.

Als fractievoorzitter van het CDA ergerde Jan Peter Balkenende zich al aan het openbaar bestuur in Nederland. „Het poldermodel moet sneller en minder stroperig”, zei hij in 2001. Sinds die tijd gaf Balkenende leiding aan vier kabinetten, maar het openbaar bestuur is in zijn ogen nog steeds niet voortvarend genoeg.

Tijdens een partijcongres in maart 2009 signaleerde hij dat projecten vaak blijven steken in „tijdrovende procedures”. In de internationale economische crisis zag Balkenende een mooie aanleiding om een tijdelijke Crisis- en herstelwet aan te kondigen. „Een wet die bijvoorbeeld de bevoegdheid kan geven regelvrije gebieden aan te wijzen, zodat we de procedures flink kunnen inkorten.”

Na veel kritiek en drie maanden na de eerder beoogde invoerdatum (1 januari 2010) lijkt de droom van Balkenende dan toch eindelijk uit te komen. De Eerste Kamer zal de crisis wet volgende week dinsdag behandelen. De wet wordt vrijwel zeker aangenomen.

Een meerderheid van CDA, VVD, ChristenUnie, SGP en PvdA wilde de crisiswet gisteren niet ‘controversieel’ verklaren. CDA-fractievoorzitter Jos Werner noemde de wet „in het belang van het land”. Daarmee lijkt er een einde te komen aan de lange weg die het persoonlijke prestigeproject van premier Balkenende moest afleggen.

De premier werd geïnspireerd door de American Recovery and Reinvestment Act van president Barack Obama. Zijn economisch stimuleringspakket is al een jaar van kracht en heeft, volgens Obama, voorkomen dat de Verenigde Staten in een depressie zijn beland. Volgens de Amerikaanse president redde de stimuleringswet al twee miljoen banen.

Maar het paradepaardje van Balkenende kreeg al van het begin af aan veel kritiek. De Raad van State betwijfelde of de wet daadwerkelijk bijdraagt aan bestrijding van de economische crisis. Natuur- en milieuorganisaties meenden dat de wet ten koste gaat van natuur, milieu, leefomgeving en de rechtsbescherming van de burger. Ze signaleren dat Balkenende het natuurbeleid steeds meer ter discussie stelt.

Daarbij verwijzen ze naar zijn pleidooi vorig jaar zomer bij voorzitter Barroso van de Europese Commissie om het Europese natuurbeschermingsbeleid Natura 2000 af te zwakken. „Barroso gaf geen duimbreed toe, maar met de Crisis- en herstelwet in de hand probeert Balkenende in Nederland toch nog zijn zin te krijgen”, zegt bijvoorbeeld Pascal Frissen van Milieudefensie in Limburg. „De natuur is de dupe.”

Ook deskundigen zijn kritisch. In hoorzittingen in zowel de Tweede Kamer als later de Eerste Kamer stelden ze dat de randen van de wet worden opgezocht. De kans is groot dat rechters uitleg zullen vragen bij het EU-hof in Luxemburg, en dat leidt juist tot vertraging in plaats van versnelling. Door de tijdelijkheid van de wet vallen langlopende projecten straks onder twee verschillende wettelijke regimes, ook daarvan is onduidelijkheid hoe het zal aflopen.

Maar de maatschappelijke werkelijkheid is wat anders dan de politieke werkelijkheid. De Tweede Kamer hoorde de kritiek aan maar stemde vervolgens met een ruime meerderheid in met de wet. Naast de coalitiepartijen CDA, PvdA en ChristenUnie stemden ook de VVD, PVV, SGP en het lid Verdonk voor.

Daarmee leek de beoogde ingangsdatum, 1 januari 2010, haalbaar. Bij de behandeling signaleerden veel Kamerleden dat het opmerkelijk is dat het kabinet het wetsvoorstel niet heeft voorgelegd aan het Centraal Planbureau. Een concrete cijfermatige onderbouwing van de economische effecten ontbreekt.

Maar de kritiek op de wet hield niet op – nu lag de Eerste Kamer weer dwars. Senator Gerard Schouw (D66), tevens voorzitter van de commissie verkeer en waterstaat, noemde de wet „een klein drama”. Tot ergernis van Balkenende besloot de Eerste Kamer de wetsbehandeling uit te stellen en zelf een hoorzitting te organiseren.

Maar met een schriftelijke toezegging over de onteigeningsparagraaf in de wet wist Balkenende begin deze week de angel uit het debat te halen. De Eerste Kamer wil niet dat onteigenen makkelijker wordt gemaakt. Balkenende schreef daarop in een brief dat bij elk koninklijk besluit tot onteigening strikte voorwaarden worden meegegeven. Daarmee is dit omstreden deel van de wet in de praktijk tenietgedaan.

VVD en CDA zijn nog steeds niet blij met sommige delen van de wet, zoals het feit dat nieuwe projecten via een algemene maatregel van bestuur aan de wet kunnen worden toegevoegd, maar ze nemen die voor lief. Het doel van de wet, crisisbestrijding, is in hun ogen belangrijker.

De ChristenUnie wil van Balkenende volgende week nog de toezegging dat met circa vijftien grote projecten later wordt begonnen, zodat meer aandacht kan worden gegeven aan het ‘voortraject’ met belanghebbenden. Dan zal ook die partij met de wet instemmen.

De tegenstanders van de wet in de senaat toonden zich gisteren ontstemd dat het onderwerp niet controversieel werd verklaard. Senator Gerard Schouw: „Het is onbegrijpelijk dat de grote fracties de minderheid niet erkennen. De Eerste Kamer is veel politieker geworden.” GroenLinks concludeerde dat Balkenende om zijn gezicht te redden de stemming over de wet blijkbaar goed had afgestemd met een meerderheid van de senaat: „Het heeft blijkbaar beter de regie in handen als hij demissionair is.”

PvdA-senator Han Noten noemde de beslissing het onderwerp gewoon te behandelen na afloop van de vergadering „een zware bevalling” voor zijn fractie. „We hebben een pittige discussie gehad. Maar deze wet is nu relevant, niet over twee of drie jaar.” Volgens Noten betekent behandeling van de wet niet per definitie dat de PvdA ermee zal instemmen.