Florida is het nog niet, maar er ging wel veel mis

In Rotterdam staan Leefbaar en de PvdA tegenover elkaar.

Een unieke situatie in de Nederlandse geschiedenis. Is het Nederlandse kiessysteem in gevaar?

Harare aan de Maas. Florida aan de Maas. Zo wordt er sinds vorige week over Rotterdam gesproken.

Harare, dat is de hoofdstad van Zimbabwe. En Florida, dat refereert aan de Amerikaanse staat Florida en de Amerikaanse presidentsverkiezingen van 2000, toen Democraat Al Gore als winnaar werd uitgeroepen omdat hij in Florida had gewonnen. Maar korte tijd later (na een schimmig spel over onduidelijke stembiljetten en hertellingen) werden de Republikeinen tot winnaar in Florida verklaard en werd George W. Bush de president van de VS.

Zoiets is nu ook aan de hand in Rotterdam, roepen tweets, critici, blogs, nieuwssites en televisiestations nu er in de Maasstad veel onduidelijkheid is over de uitslag van de gemeenteraadsverkiezingen van vorige week woensdag.

Vlak na de verkiezingen kwamen er verhalen over onregelmatigheden die zouden zijn opgetreden tijdens het stemmen in Rotterdam. Er zouden mensen met elkaar zijn gaan stemmen in stemhokjes, wat niet is toegestaan omdat kiezers niet beïnvloed mogen worden.

Op last van burgemeester Ahmed Aboutaleb (PvdA) werd op de verkiezingsdag al de hele bezetting van een stembureau vervangen en werd de voorzitter van een ander stembureau gewisseld. De dag erna werd besloten de stembiljetten van 67 stembussen opnieuw te tellen: ongeveer eenvijfde van alle uitgebrachte stemmen in die stad.

Aboutaleb zei daarna dat er weinig aan de hand was, want het meest opvallende was dat er in het stadsdeel Hillegersberg-Schiebroek 100 stemmen op Leefbaar Rotterdam niet waren meegeteld. Maar dat had geen invloed op de zetelverdeling in de gemeenteraad en het maakte ook niet uit voor wie de grootste partij was. Hoewel het verschil met de nummer één, de PvdA, nu wel erg klein was geworden: 600 stemmen.

Maar de onrust ging niet weg.

Zeker niet toen bleek dat de politieke aartsrivalen Leefbaar Rotterdam en de PvdA vrijwel even groot geworden waren in Rotterdam, en Leefbaar eiste dat er een hertelling van de stemmen kwam.

Gisteren kwam daar nog bij dat de voorzitter van stembureau 331 in Rotterdam-Zuid zei dat er bij hem mogelijk stembiljetten waren gestolen, en dat hij had gezien dat er bij minimaal twee stembureaus stemmen waren geronseld. Aboutaleb erkende gisteren dat er inmiddels tussen de 100 en 140 incidenten bekend waren. Steeds meer partijen wilden een einde maken aan de geruchten. De oud-burgemeesters Ivo Opstelten en Bram Peper riepen op tot hertelling. En toen besloot Aboutaleb gisteren iets opmerkelijks: hij gelastte een complete hertelling. Van álle stemmen in Rotterdam.

Aboutaleb zei dat hij „de maatschappelijke onrust die is ontstaan over de betrouwbaarheid van de uitslag van de raadsverkiezing” wil wegnemen. „Die twijfel wil ik voor eens en voor altijd uitsluiten. De uitslag van de raadsverkiezing moet ondubbelzinnig aangeven hoeveel stemmen er zijn uitgebracht en op wie”, aldus Aboutaleb.

Een bijzonder besluit, omdat hij vrijdag nog zei dat de stembusuitslag vaststond en de zogenoemde commissie voor onderzoek van de geloofsbrieven pas komende vrijdag na onderzoek de gemeenteraad zou adviseren of de verkiezingen correct waren verlopen. Secretaris-directeur Melle Bakker van de Kiesraad meldt dat de laatste hertelling in Nederland in de jaren tachtig plaatsvond.

Een unieke situatie in de Nederlandse parlementaire democratie, wat er nu in Rotterdam gebeurt, zegt emeritus hoogleraar Jan Vis in een reactie. „Het is nog nooit eerder voorgekomen dat er zoveel van een gemeenteraadsverkiezing afhing. De landelijke uitstraling van deze gemeenteraadsverkiezingen was nog nooit eerder zo groot. En nog nooit eerder stonden twee politieke kemphanen zo duidelijk tegenover elkaar. Het is gewoon een wedstrijd geworden.” De uitkomst van die wedstrijd is relevant. Want de partij die de grootste wordt in Rotterdam, mag beginnen met de vorming van een college.

Leefbaar Rotterdam ziet de hertelling als een „enorme overwinning”, zegt Ronald Buijt, raadslid van Leefbaar Rotterdam. De PvdA had die partij vorige week weggezet als slechte verliezers. „Vrijdag zei Aboutaleb dat er niets was gebeurd en vier dagen later vindt hij dat er heel veel is gebeurd.” Maar Buijt wil meer: een uitgebreid onafhankelijk onderzoek. „Voor het eerst in Nederland zijn mensen van stembureaus uit hun functie ontheven en werden stadswachten ingezet. Dan is er wel wat aan de hand.” Geen andere raadsfractie steunt zo’n onderzoek. Ze zijn wel geschrokken.

De raadsfracties in Rotterdam zijn wel allemaal tevreden over het besluit van Aboutaleb. „Beter ten halve gekeerd, dan ten hele gedwaald”, vond lijsttrekker Wubbo Tempel (CDA). „Een zeer verstandig besluit”, zei Jeannette Baljeu (VVD): „Dit raakt namelijk het hart van onze democratie.” Hoewel de PvdA kans loopt dat de hertelling ongunstig uitpakt, was ook fractieleider Peter van Heemst het eens met Aboutaleb. Van Heemst is wel ziedend op de vijf mensen van stembureaus die door de burgemeester voortijdig werden verwijderd: „Als blijkt dat ze lid zijn van de PvdA, worden ze meteen geroyeerd.”

Aboutaleb zint op meer. Hij vindt de manier waarop de gemeenteraadsverkiezingen zijn georganiseerd, niet meer van deze tijd. „Het is niet professioneel.” Volgens hem kun je anno 2010 geen vrijwilligers de stembureaus laten bestieren en hen stemmen laten tellen. Hij wil direct actie: hij gaat voor de komende hertelling van de stemmen ambtenaren inschakelen en wil dat personeel van de Rekenkamer of een accountantsbureau onafhankelijk toezicht houdt op die hertelling.

Wat zegt de chaos in Rotterdam nu over de verkiezingen in heel Nederland? Moeten de procedures opnieuw onder de loep genomen worden? Is onze manier van stemmen met potloden, stembureaus, biljetten en tellen met de hand nog wel betrouwbaar?

Natuurlijk wel, wat een onzin, zegt emeritus hoogleraar Jan Vis. Hij vindt al het gepraat over Harare en Florida aan de Maas allemaal reuze overdreven.

„Nederland is een van de keurigste parlementaire democratieën ter wereld. Misschien hebben er in Rotterdam tijdens deze verkiezingen twee mensen in een stemhokje gestaan. Maar dat staat echt in geen verhouding tot wat er in Bagdad, Kabul of Amerika aan ongeregeldheden bij verkiezingen voorkomt. Nederland is wat onze parlementaire geschiedenis en staat van dienst betreft echt een van de allerfatsoenlijkste landen ter wereld. Er komt hier geen corruptie voor, geen omkoperij.”

Rinus van Schendelen, hoogleraar politicologie aan de Erasmus Universiteit en voormalig informateur van het Rotterdamse college, is het niet met hem eens. Daarvoor zijn er te veel, en te veel verschillende soorten, incidenten geweest in Rotterdam, zegt hij. Hij vindt dat Aboutaleb eerder en dieper had moeten ingrijpen. „Want hertelling haalt waarschijnlijk slechts een deel van de scepsis bij de kiezers weg. Een aantal klachten weerleg je niet door stemmen te hertellen.” Hij acht, net als Leefbaar Rotterdam, een goed onderzoek gewenst. „Dat zou de positie van Aboutaleb alleen maar versterken.”

Hoe dan ook.

Aboutaleb gaat alvast aan de slag. Hij wacht het advies van de commissie voor onderzoek van de geloofsbrieven niet af. De burgermeester hoopt dat zondag of maandag kan worden begonnen met hertelling van de stemmen, zodat waarschijnlijk dinsdag de nieuwe uitslag bekend is. Dat betekent dat er voor de derde keer een uitslag van de raadsverkiezingen wordt vastgesteld.

Hij heeft demissionair staatssecretaris Ank Bijleveld op de hoogte gebracht van zijn advies aan de commissie. Het ministerie van Binnenlandse Zaken beschouwt de uitslag van de verkiezingen als een kwestie van de gemeente zelf, kreeg Aboutaleb te horen. Overigens denkt hij dat de telling geen invloed zal hebben op de definitieve uitslag.