Grote zondebok: de sancties

De westerse sancties tegen de autoritaire president van Zimbabwe werken averechts, zegt coalitiepartner MDC.

‘Mugabe kan nu het Westen overal de schuld van geven.’

Ze hangen maar wat, de twee jongens met rastahaar. Bij het winkelcentrum in Eastlea, een goede buitenwijk van de Zimbabweaanse hoofdstad Harare, wachten ze tot een potentiële werkgever ze oppikt. Ze dragen een mapje met referenties en cv’s onder de arm en spreken iedereen aan die met de auto het parkeerterrein opdraait. „Maar werk is er niet”, zucht Jason Chivunga. „Dat komt door de sancties.” Zijn voormalige klasgenoot Blessing Kwaramba knikt instemmend. „Wij lijden daar onder. Als jullie Zimbabwe niet zouden boycotten, dan zou dit land vliegen. Waarom moeten we nog steeds gestraft worden?”

Met president Robert Mugabe – vorige week dertig jaar geleden tot leider van Zimbabwe verkozen – hebben de twee niet veel op. Ze zijn, zoals haast iedereen hier, aanhanger van voormalig oppositieleider Morgan Tsvangirai, die sinds februari vorig jaar premier is van een stroef lopend kabinet van nationale eenheid. Maar de politieke spin van Mugabe heeft zelfs op deze twee werkzoekende Tsvangirai-adepten zijn invloed gehad: net als veel Zimbabweanen, overal in het land, geloven ze dat Zimbabwe door de Europese Unie en de Verenigde Staten de nek wordt omgedraaid. „We willen weer internationaal handelen”, zegt Kwaramba. „Dan kunnen ook wij aan het werk.”

In de afgelopen weken kondigden de EU en de VS aan dat ze de sancties tegen Zimbabwe met een jaar verlengen omdat de samenwerkende regeringspartijen nog onvoldoende vooruitgang hebben geboekt bij de invoering van het in 2008, na betwiste verkiezingen afgesloten, politieke akkoord. „Maar Zimbabwe mag handelen wat het wil”, benadrukt een Europese diplomaat. De „beperkende maatregelen”, zoals de sancties officieel heten, „zijn alleen gericht tegen een kleine groep Mugabe-getrouwen, de man in de straat wordt er niet door getroffen.”

Maar in de publieke opinie in Zimbabwe, zeker op het platteland, is Mugabe erin geslaagd om de sancties tot zondebok te maken van alles wat in Zimbabwe mis is. Krijgt Zimbabwe, dat miljardenschulden heeft, geen nieuwe leningen meer van het Internationaal Monetair Fonds? Komt door de sancties. Is er in het zuiden van het land door droogte en de ineenstorting van de landbouwsector een voedselcrisis? Komt door de sancties.

„En daarmee dienen die sancties ironisch genoeg vooral de doelen van Mugabe”, zegt David Coltart, die namens de voormalige oppositie minister van Onderwijs is. „De president kan het Westen de schuld geven van de economische crisis en al het andere wat mis is in Zimbabwe. In het kabinet gebruikt hij de sancties bovendien als excuus voor het niet volledig invoeren van het politieke akkoord.”

Door de sancties, zegt ook politiek analist en voormalig ambassadeur van Zimbabwe in Australië Hasu Patel, is er „onnodige irritatie” in de regering. „Zoiets onbenulligs ondermijnt de persoonlijke relaties”, zegt hij. Ze zijn volgens hem ook niet gunstig voor de EU en de VS zelf. „De Europese Unie en de Verenigde Staten geven miljoenen dollars humanitaire hulp aan Zimbabwe. Daar is vanwege die sancties nu geen enkele erkenning voor.”

Vorige week pleitte de Zuid-Afrikaanse president Jacob Zuma op staatsbezoek in Engeland bij premier Gordon Brown voor afschaffing van de maatregelen tegen de Zanu-top. „Wat hebben de sancties tot nu toe bijgedragen?” zei Zuma voor zijn vertrek naar Londen in een interview met de Financial Times. „Zanu-PF is deel van de eenheidsregering, maar een deel van het kabinet kan de hele wereld rondreizen en een ander deel [de leden van Zanu-PF] kunnen het land niet uit.” Volgens hem is het kabinet daardoor „niet in staat zijn werk te doen in de grote landen”.

In Londen werd Zuma om zijn pleidooi met protest onthaald, maar ingewijden bij het onderhandelingsproces in Harare zeggen dat zijn opmerkingen, zo kort na verlenging van de sancties, louter strategisch waren: Zuma probeert Mugabe te paaien teneinde hem weer met de oppositie rond de tafel te kunnen krijgen.

Mike Mataure, oud-parlementslid voor Mugabes Zanu-partij, vraagt zich af of niet een „creatieve oplossing” gevonden kan worden. „Ik begrijp dat opheffing van de sancties zo kort na de verlenging moeilijk in Europa en Amerika te verkopen is”, zegt hij in zijn kantoortje in Harare. „Maar je zou de sancties toch voor een paar maanden kunnen opschorten? Of bijvoorbeeld een handvol namen van de lijst kunnen halen? Het Westen kan niet alleen zaken doen met de MDC en Tsvangirai. Zonder Zanu gaat deze regering nooit werken.”

Ook premier Tsvangirai heeft inmiddels met zoveel woorden gezegd dat de sancties moeten verdwijnen om de onderhandelingen over heikele thema’s vlot te kunnen trekken. „Maar controle over de sancties is de enige onderhandelingsmacht die de MDC heeft”, protesteert de Europese diplomaat. „Als ze dat uit handen geven, zit Mugabe weer volledig aan de knoppen.”

David Coltart: „Het zijn eigenlijk hele zwakke, weinig substantiële sancties. Dus hoeveel macht hebben we daar nu werkelijk mee?” Vooral het reisembargo zit de Zanu-top dwars. „Ik vraag me af wat er gebeurt als Mugabe ook weer eens naar Londen mag vliegen. Krijgt hij dan meer invloed? Tuurlijk niet. Als zijn vrouw Grace weer ongestoord gaat winkelen bij Harrods, dan denk ik dat hij vooral een nog slechter imago krijgt.”