Dodenmis op Dag des Oordeels

Schrijver Jeroen Brouwers, schilder Roger Raveel en componist Christian Köhler werken samen aan ‘Een nieuw Requiem’. „De dood brengt nu eenmaal veel in beweging.”

„De dreigende openingsmaten van het Requiem van Mozart zijn altijd weer fascinerend”, zegt componist Christian Köhler. „Als kind speelde ik het na op de piano, partituur erbij. Na de opening komt het koor van de bassen. Geweldige muziek”. Köhler wilde altijd dat het langer duurde. Nu heeft hij een kleine revanche genomen: in zijn versie van Mozarts befaamde, onvoltooide dodenmis uit 1791 herhaalt hij het intro zeven keer. De titel is Een nieuw Requiem en wordt uitgevoerd door Muziektheater Transparant met het blazersensemble I Solisti del Vento. Köhler: „Ik varieer, moduleer. Mozarts muziek is onuitsprekelijk mooi en dramatisch. Ik wil hem een hommage brengen”.

Ook schrijver Jeroen Brouwers acht Mozarts Requiem een „onaantastbaar monument dat sinds mijn vroegste jeugd in mijn leven zit”. Brouwers vervolgt: „Omdat ik katholiek ben opgevoed, is de liturgie van dodenmissen mij vertrouwd. Die zijn verankerd in mijn geheugen, ik heb ze duizenden keren gehoord. Het thema van de dood is me vertrouwd, ook in overdrachtelijke zin als het einde van een verhouding of een voorbije liefde. Dood of afscheid brengen nu eenmaal veel in beweging”. De muzikale voorstelling Een nieuw Requiem, geregisseerd door Josse De Pauw, heeft een wonderlijke ontstaansgeschiedenis. Zoals Brouwers zegt: „Het is net een suikerspin, je gooit wat korreltjes in een molen en opeens is daar een rag van suiker”.

Het begon met de jonge componist Köhler die een bewerking van Mozarts Requiem voor blazers maakte. In Mozarts tijd gebeurde dat veelvuldig. Componisten arrangeerden symfonieën, oratoria en zelfs opera’s voor blaasinstrumenten. Köhler bood zijn bewerking aan bij het Vlaamse ensemble I Solisti del Vento. Vervolgens ontving Brouwers het verzoek een nieuwe tekst te schrijven, want „geen Nederlandstalige schrijver is zo geobsedeerd door de dood als Brouwers”, aldus regisseur De Pauw, die ondertussen bij het project betrokken raakte. Per toeval kreeg de Vlaamse schilder Roger Raveel de tekst in handen; hij maakte spontaan prachtige, kleurrijke tekeningen die als decor fungeren. En acteur Tom Jansen, die eerder Brouwers’ roman Datumloze dagen als monoloog bracht, blijkt de geëigende acteur. Jansen: „Ik breng de tekst als een muzikale vertelling. De tekst is ritmisch en licht, al is het onderwerp zwaar. Brouwers maakt zich oprecht zorgen over de wereld. Ik vertel over de hoofdpersoon, een ouvreuse, die toeschouwers rondleidt door een stikdonkere bioscoopzaal. Zij verhaalt over hedendaagse rampen die de wereld treffen”.

Al is Een nieuw Requiem als een zwaan-kleef-aan ontstaan, met zelfs nog een sopraanzangeres erbij, bij de première in De Singel in Antwerpen valt alles op zijn plaats. De klanken van hobo’s, klarinetten, fagotten en hoorns vormen een dynamische, soms lichtzinnige begeleiding van de indrukwekkende tekst. Jeroen Brouwers: „Een dodenmis heeft tot doel troost te bieden en is bovendien geplaatst in de toekomst, als de dag der wrake is aangebroken en God het grote boek opent. Maar die oordeelsdag is er nu al, nu beleven we de eindtijd, de ondergang. Daar gaat mijn tekst over. Bijenvolken sterven op grote schaal uit, vliegtuigen boren zich in wolkenkrabbers, tsunami's woeden. We hoeven er niet op te wachten, we zitten er middenin. Daarom is het ook een ‘nieuw’ requiem”.

Schilder Raveel noemt de tekst „een werk voor het einde der tijden”. Maar Raveel is minder somber gestemd dan Brouwers. Zijn tekeningen zijn kleurrijk en feestelijk met vloeiende, slingerende lijnen. Regisseur Josse De Pauw heeft ervaring met literair theater. Eerder maakte hij Ruhe over SS’ers en hun liefde voor muziek van Schubert. Voor het Toneelhuis bewerkte hij de roman Onder de vulkaan van Malcolm Lowry. „Het is boeiend verschillende disciplines bij elkaar te brengen”, zegt De Pauw na afloop van de voorstelling. „In de tekst van Brouwers ontploft de wereld, het is vijf minuten voor twaalf. Dat besef van vergankelijkheid vereist een fragiele, fijnmazige regie, je moet de doemgedachte er niet in hameren. Ik ga als regisseur tactisch te werk; soms gaan tekst en muziek samen, dan vallen er stiltes of is er alleen de tekst. Naast acteur Tom Jansen met zijn monumentale verschijning en diepe stem wilde ik een vrouwelijke aanwezigheid. Daarom koos ik voor sopraan Iris Luypaers die Latijnse frasen uit het Requiem zingt. Zij staat in contrast tot de alomtegenwoordige dood. Ze draagt hoge hakken. Op een gegeven moment trekt ze haar schoenen uit, staat ze blootsvoets. Haar blonde haar wappert. Ik gehoorzaamde aan mijn intuïtie: zo’n erotisch moment heeft de voorstelling nodig”.

Een nieuw Requiem door Muziektheater Transparant. 9/3 Theater De Veste, Delft. Nederlandse tournee t/m 5/4. Inl.: www. transparant.be