Attentie, attentie, ik leef nog

Op internet zijn talloze mensen te vinden die zichzelf dagelijks fotograferen.

De foto’s delen ze met anderen als therapie, of om zelfvertrouwen te krijgen.

Noah Kalina bleek een inspiratiebron voor velen. Op 11 januari 2000 begon hij met het fotograferen van zichzelf. Elke dag één portretfoto. De achtergrond wisselt soms, zijn uitdrukking niet. Het resultaat van zes jaar fotograferen monteerde hij tot een filmpje, dat al ruim 14 miljoen keer is bekeken. In The Simpsons werd het filmpje geparodieerd: Homer Simpson als baby, Homer Simpson als dikke kleuter, Homer Simpson bierdrinkend vanaf zijn 21ste. En telkens kijkt hij recht in de lens.

Het project van fotograaf Kalina, woonachtig in Brooklyn, werd bekend, maar de eerste is hij niet. Zo was er de New Yorkse fotograaf Jamie Livingston (1956-1997). Hij nam gedurende achttien jaar elke dag een polaroidfoto van zichzelf of zijn omgeving. De laatste dateert van 25 oktober 1997, de dag dat hij overleed aan de gevolgen van kanker. En Dan Hanna portretteerde zichzelf al vanaf 1991, zeventien jaar lang. Zie zijn filmpje Time of my life op Youtube.

Iedereen kan het doen. Het enige wat je nodig hebt is een digitale camera en een pc. En doorzettingsvermogen natuurlijk. Of anders een actieve forumgroep die je motiveert. Daar bestaan er meerdere van op internet. Op digiscrap.nl bijvoorbeeld.

Zoek je nu op fotosite Flickr op de term ‘365’ dan krijg je bijna 3 miljoen hits. Allemaal mensen die zichzelf een jaar lang vastleggen en dat delen met de wereld. Ernaar kijken voelt voyeuristisch, want velen schrijven er zeer persoonlijke stukjes bij.

De serie van Jeanique Kats (24) is daarvan een goed voorbeeld. In oktober 2008 zat ze al een jaar thuis met een burn-out. Op internet zag ze ene ‘woordenaar’ die elke dag een zelfportret maakte. „Iedere dag een kiekje, waarom niet? Ik begon heel simpel, tot ik een foto plaatste vlak na een huilbui. Daarop kreeg ik veel positieve reacties. Misschien zit er meer in, dacht ik toen.” Het werd een fulltime baan. Zeven dagen per week was ze per foto 6 tot 8 uur bezig. Stileren, toestel instellen, locatie zoeken. Ze kreeg zo’n 1.500 volgers.

Voor Kats werkte het therapeutisch. Op jonge leeftijd werden de autistische stoornissen PDD-NOS en Asperger geconstateerd. Mede dankzij het 365-dagenproject heeft ze dit jaar voor het eerst geen professionele hulp. „Ik voelde me een net-niet-meisje. Ik blonk nergens in uit. Ik kwam thuis te zitten omdat ik een verkeerde studie aan het doen was, mijn relatie ging uit en ik had geen huis meer. Fotografie is mijn passie geworden en door de mooie foto’s van mezelf heb ik meer zelfvertrouwen gekregen.”

Het idee om elke dag eenzelfde actie te ondernemen, gaat verder dan alleen zelfportretten. Er zijn mensen die elke dag hun baby fotograferen (Aleksandr Smirnow), elke dag een foto uit hun raam nemen (René Louman heeft een prachtige serie gemaakt) of een bijzondere ontwikkeling vastleggen (zo is er een vrouw die op beautifulcervix.com elke dag een foto plaatst van haar baarmoederhals om zo meer te weten te komen over haar menstruatiecyclus).

Herhaling is een bekend fenomeen in de fotografie. Het is volgens Frits Gierstberg, hoofd tentoonstellingen van het Nederlands Fotomuseum, zelfs zo oud als de fotografie zelf. „En nog veel ouder eigenlijk. Rembrandt is misschien wel de bekendste voorloper.” De kracht? „Hele kleine verschillen worden zichtbaar als je iets elke dag vastlegt. Die subtiele veranderingen zouden je anders ontgaan.”

Het verstrijken van de tijd is goed te zien als je de serie van Noah Kalina bekijkt. Hij maakt nog steeds elke dag een zelfportret. Zo subtiel als hij in het begin van het filmpje verandert, zo drastisch zie je hem nu, tien jaar later, verouderd. „Je ziet sporen van geschiedenis”, zegt Gierstberg. „Wat zou diegene allemaal hebben meegemaakt? Wat heb ikzelf in die tijd gedaan? Zelfportretten werken als een spiegel en die confrontatie is spannend.”

Wim van Sinderen, curator in het Fotomuseum Den Haag, vindt de projecten vooral on-origineel. „Zo’n 365-dagenproject kan alleen iets zijn als je het precies één jaar doet en begint vanuit een bepaald idee. De Amerikaanse kunstenaar Robert Longo maakte elke dag een tekening in zwart krijt als een soort therapie. Hij tekende alledaagse dingen, in hetzelfde formaat en het werd een prachtig boek.” Elke dag een actie ondernemen kan een handvat zijn, maar leidt ook makkelijk tot dwangneurose. „Als je iets elke dag moet doen, is dat niet per se creatief maar eerder obsessief.”

Waarom willen we al deze zelfportretten ook nog delen met anderen? „Ik hou wel van aandacht”, bekent Jeanique Kats. „Ik vond het nodig om mezelf te laten zien. Bovendien: met mezelf heb ik geen grenzen, dat werkt goed.” Je kunt de zelfportretten navelstaarderij noemen, of zelfs een beetje narcistisch, zegt Gierstberg. „Maar het hoort ook gewoon bij deze tijd. Deze generatie wordt op heel veel verschillende manieren in beeld gebracht. En dat is fascinerend.” Van Sinderen vindt narcisme niet het goede woord. „Geldingsdrang. Dat is het volgens mij. Maar voor de fotografie zal het waarschijnlijk weinig betekenisvol zijn, denk ik.”

Eigenlijk, zegt Van Sinderen, zijn de 365-dagenprojecten in de kern wat de Japanse kunstenaar On Kawara al eens deed. In de jaren zeventig stuurde hij naar vrienden en kennissen telegrammen met daarop de tekst: ‘I am still alive – On Kawara’. „Dat was het. Hallo, ik ben er nog, attentie.”

Tegenwoordig stuurt hij geen telegrammen meer, maar laat hij via Twitter weten dat hij nog leeft. Elke dag om 08.59 uur: ‘I AM STILL ALIVE #art’. De laatste is van gisteren, hij is er dus nog.

Bekijk enkele 365-dagenprojecten via nrcnext.nl.