IJsland terug naar de onderhandelingstafel

IJslanders stemden tegen het Icesave-akkoord. Toch kan de regering niet om een nieuw akkoord heen: de onderhandelingen moeten binnenkort worden hervat.

De uitslag van het referendum in IJsland zaterdag was misschien niet verrassend, maar wel eclatant. Een ruime meerderheid van 93,5 procent is tegen het afbetalen van de schuld die IJsland maakte toen internetspaarbank Icesave in oktober 2008 failliet ging.

Voorafgaand aan het referendum werd er op het eiland al maanden geprotesteerd. Dat IJslanders al anderhalf jaar lijden onder de financiële crisis is al erg genoeg, vinden ze. Ze hebben het zwaar, zeggen ze. Sinds oktober 2008 is de werkloosheid gestegen van 2 tot 10 procent, is de huizenmarkt ingestort en is de waarde van aandelen gedecimeerd. Alsof dat niet erg genoeg is, hebben veel IJslanders leningen voor huizen en auto’s afgesloten in buitenlandse valuta, gezien de hoge rente van 15 procent op de IJslandse kroon. Door de crisis kelderde de waarde van de IJslandse kroon en schoten de rentelasten omhoog.

3,8 miljard euro terugbetalen aan Nederland en Groot-Brittannië tegen – volgens de IJslanders – ongunstige voorwaarden, is dan echt te gortig, vinden ze. De IJslanders willen niet per persoon de komende acht jaar maandelijks 100 euro afstaan aan Nederlanders en Britten, inwoners van landen die er economisch beter voorstaan dan IJsland, zo betogen actiegroepen zoals InDefence.

Nadat internetspaarbank Icesave omviel, samen met het moederbedrijf Landsbanki, schoten Nederland en Groot-Brittannië het geld voor om rekeninghouders te compenseren. IJslandse autoriteiten gingen aanvankelijk akkoord met een terugbetalingsregeling. Maar de regeling werd onderwerp van een felle strijd, in IJsland zelf en tussen IJsland, Nederland en het Verenigd Koninkrijk. De IJslandse president Grimsson besloot het akkoord aan het volk voor te leggen in een referendum.

Wat ook meespeelt, is dat Groot-Brittannië antiterrorismewetgeving gebruikte om tegoeden van IJslandse banken in het Verenigd Koninkrijk te bevriezen. Veel IJslanders voelden zich beledigd en poseerden voor foto’s met een kartonnen bord met het opschrift I am not a terrorist.

Peilingen lieten eerder zien dat een meerderheid van de IJslanders tegen het plan was. Zowel coalitiepartijen als de oppositie denken dat IJsland betere voorwaarden kan bedingen. De afgelopen weken hebben de drie betrokken landen gesprekken gevoerd om een nieuw akkoord te bereiken. Het Verenigd Koninkrijk en Nederland waren bereid om de rente (5,5 procent) te verlagen, maar de IJslandse autoriteiten gingen niet akkoord. Ze weten immers dat een nieuw akkoord op politieke en publieke steun moet kunnen rekenen. Maar volgens de Britten was dit het laatste voorstel.

Hoe het nu verder moet, is de grote vraag. De uitkomst van het referendum is een klap voor de pogingen die IJsland onderneemt om uit de diepe recessie te komen. IJsland heeft de steun van Nederland en de Britten nodig om bij het Internationaal Monetair Fonds (IMF) een noodlening te ontvangen. Dezelfde twee landen zouden de poging van IJsland om lid te worden van Europese Unie kunnen bemoeilijken.

IJslandse autoriteiten willen een snelle oplossing. Het liefst voordat Nederland en het Verenigd Koninkrijk in juni naar de stembus gaan. Nieuwe regeringspartijen zouden een akkoord kunnen vertragen of andere eisen kunnen stellen.

Dat IJsland haast heeft, was zaterdagavond overduidelijk. Nog geen twintig minuten na bekendmaking van de voorlopige uitslag stuurde het IJslandse ministerie van Buitenlandse Zaken een verklaring rond. „De IJslandse regering vertrouwt erop dat een oplossing bereikt kan worden waar alle partijen tevreden mee zullen zijn”, schrijft een woordvoerder van het IJslandse ministerie van Buitenlandse Zaken.

Demissionair minister Jan Kees de Jager (Financiën, CDA) en zijn Britse collega Alistair Darling lieten snel weten bereid te zijn om verder te praten. Willen de twee zekerheid dat de 3,8 miljard wordt betaald, dan moeten ze wel opnieuw in gesprek. Nu het nieuwe akkoord is afgekeurd, valt het IJslandse parlement namelijk terug op een wet die aangenomen is in augustus. Daar staat in dat IJsland de schuld tussen 2016 en 2024 aflost. Dit akkoord is onacceptabel voor Nederland en Groot-Brittannië, omdat het onzeker is of de landen het geld terugkrijgen, mocht er in 2024 nog een restschuld openstaan.

Maar praten heeft alleen zin als er ook iets te onderhandelen valt. IJslandse autoriteiten moeten een nieuw akkoord kunnen verkopen aan het parlement en het volk. Opvallend is dat vooral Darling zich mild opstelde. Hij erkende dat het jaren kon duren voordat IJsland de schuld had afbetaald en dat je van een klein land niet kan verwachten dat het zomaar miljarden ophoest.

Komen de drie niet tot een akkoord dat geaccepteerd wordt, dan heeft IJsland een groot probleem. Dit jaar zal de IJslandse economie naar verwachting met 3,4 procent krimpen. Zonder EU-lidmaatschap en IMF-steun is de kans groot dat kredietbeoordelaars IJsland als een nog groter risico zien. Dit betekent weinig investeringen en een hogere rente op het lenen van geld. De eilandstaat kan dan zomaar nog verder afglijden.