'VS in diepe vertrouwenscrisis'

Integriteit en onderling vertrouwen zijn essentiële elementen in een succesvol economisch systeem, betoogt econoom en journalist Anna Bernasek.

Net als veel andere Amerikanen was Anna Bernasek woedend toen de financiële crisis in alle hevigheid uitbrak. Ze voelde zich machteloos. De grootste economische ontwrichting die ze ooit had meegemaakt maakte haar somber, en als financieel-economisch journalist besefte ze dat de Verenigde Staten decennia lang duizenden miljarden dollars moeten besteden om de rotzooi op te ruimen.

Ze begon onderzoek te doen naar de fundamenten van een gezonde economie en zocht een brug tussen ongebreidelde marktwerking en verstikkende regulering. Ze kwam uit bij integriteit. Niet als persoonlijke deugd, maar als collectieve eigenschap die onmisbaar is om een economie draaiend te houden en welvaart te scheppen. „De pijnlijke les van deze financiële crisis is dat integriteit er echt toe doet. Niet alleen voor ons morele gevoel, maar ook voor ons economische welzijn”, schrijft ze in vorige maand verschenen boek The Economics of Integrity.

Het is moeilijk het met u oneens te zijn dat integriteit belangrijk is.

„Dacht iedereen er maar zo over. Ik ontmoet veel weerstand als ik wijs op het belang van integriteit. Het is de kern van hoe een economie functioneert. Een succesvolle economie moet gebaseerd zijn op integriteit en vertrouwen.”

Hoezo, weerstand?

„Men zegt: integriteit heeft betrekking op individuen. Dat is niet zo. Integriteit heeft een financiële meerwaarde en een economische betekenis waar iedereen van profiteert. Als individuen zich niet-integer gedragen, ondervinden we daar allemaal de ellende van. Dat is de les van de financiële crisis. Daarbij heeft een kleine groep mensen voor iedereen welvaart vernietigd.”

In uw boek geeft u als voorbeeld hoe melk van de boerderij op tafel terecht komt via een keten van zeven stappen. Is dat de integriteit van de productieketen die u bedoelt?

„Iedere consument gaat ervan uit dat je daarop kunt vertrouwen. Maar helaas is integriteit niet vanzelfsprekend.”

Gelooft u in marktwerking met een menselijk gezicht?

„Ja, daar ben ik hoopvol over.”

Hoopvol? Na alles wat er gebeurd is de afgelopen twee jaar?

„Er is sprake van ernstig wantrouwen. Niet alleen jegens Wall Street en de banken, ook jegens de politiek. We verkeren in de Verenigde Staten in een diepe vertrouwenscrisis.

„Ik bespeur veranderingen in de houding van de Amerikaanse middenklasse, de ruggengraat van de samenleving. Die heeft te maken met enorme stijging van de kosten voor gezondheidszorg en onderwijs. Men voelt aan den lijve dat de werkloosheid oploopt, terwijl de bankiers met veel geld gered worden. Is dat eerlijk? Is dat de Amerikaanse droom waarin hard werken beloond wordt?”

Verliest de middenklasse vertrouwen?

„Ja, dat is het geval. En je kunt het mensen nauwelijks kwalijk nemen. De oplossing is niet om te stoppen vertrouwen te hebben, maar om het vertrouwen te herstellen.”

Als mensen hun baan verliezen en hun hypotheek niet kunnen betalen, kun je ze toch niet kwalijk nemen dat ze ontgoocheld zijn?

„Daarom moet de overheid beleid voeren waarmee het vertrouwen hersteld wordt. Het zal niet van de banken komen.”

Heeft u alle vertrouwen in bankiers verloren?

„Er bestaat ook veel integriteit bij bankiers. Een aantal heeft zich, gedreven door hebzucht, schandalig gedragen.”

Hoe kijken Amerikaanse zakenlieden met wie u contact heeft, aan tegen de ondermijning van integriteit van het bedrijfsleven aan? Zijn ze geschokt?

„Ik weet niet of men geschokt is. Neem Goldman Sachs, de zakenbank die bij het publiek een heel negatieve klank oproept. Uit recent onderzoek onder zo’n 5.000 topondernemers blijkt dat Goldman Sachs op de lijst van meest bewonderde bedrijven omhoog is geschoten. Die bank heeft zijn ‘vergiftigde producten’ tijdig gedumpt, ze hebben een heel sterke positie opgebouwd en het afgelopen jaar een enorm winst geboekt. Dat hebben ondernemers bewondering voor.”

Dat is toch het kortetermijndenken waartegen u bezwaar maakt?

„Precies. Het gewone volk is terecht razend over Goldman Sachs. Niet in New York, maar in de rest van het land.”

Heeft u er begrip voor?

„Absoluut. Daarom vind ik ook dat we moeten beginnen het financiële systeem te hervormen. Ten tweede moeten bedrijven zelf van binnenuit serieuze stappen zetten om het vertrouwen van hun klanten te herwinnen. Een voorbeeld zijn de creditcardmaatschappijen. Die hebben alle vertrouwen verspeeld. Het is schandelijk hoe ze de kredietlimieten voor hun klanten terugschroeven. Laat ze beginnen hun klanten fatsoenlijker te behandelen.”

Amerikaanse consumenten moeten toch hoognodig hun uitstaande schulden verminderen?

„Uiteraard, maar creditcardmaatschappijen verhogen nu onaangekondigd de debetrente van bijvoorbeeld 10 naar 30 procent. Dat is schandelijk. Mensen zijn daar met recht woedend over.”

U bent bezorgd over de huidige stand van zaken, en tegelijkertijd bent u positief over het herstel van integriteit. Hoe denkt u dat te kunnen bereiken?

„Dankzij gewone Amerikanen. Mensen die iedere dag naar hun werk gaan, die de economie draaiend houden. Wij Amerikanen zijn van nature optimistisch. We geloven dat we problemen kunnen oplossen. Misschien is dat idealistisch, maar de geschiedenis rechtvaardigt dat. Ik denk dat deze problemen overwonnen kunnen worden, zij het niet op korte termijn. Het zal enkele jaren duren. Dat is mijn langetermijnperspectief.”

Anna Bernasek spreekt op het seminar met als thema ‘vertrouwen’ dat NRC Focus, het kwartaalblad over economie, strategie en leiderschap dat wordt gemaakt door de redactie van NRC Handelsblad, op 18 maart organiseert in de Beurs van Berlage te Amsterdam. Meer informatie op nrcfocus.nl/seminar.