Descartes op andere gedachten

Wetenschapspagina, 25-02-10

De ontdekking van een belangrijke brief van Descartes door Erik-Jan Bos is een royale felicitatie waard en toont bovendien de waarde van Google voor historisch onderzoek. Terecht wijdt NRC er een halve pagina aan (‘Hoe Descartes in 1641 op andere gedachten kwam’). Maar inzake de betekenis van de vondst rijst toch een vraag. In de toegevoegde professionele vertaling kan men lezen dat Descartes aan Mersenne schrijft: ‘Tenslotte kan ik u verzekeren dat er in de objecties van de heer Gassendi niets te vinden is dat me enige moeite baart’. In hun toelichtingen daarop zeggen de Utrechtse filosofen: “In deze brief blijkt hij heel tevreden te zijn met Gassendi’s tegenwerpingen en ze eigenlijk wel leuk te vinden: prikkelend, goed geschreven”. Dat Descartes Gassendi’s stijl apprecieert, zegt hij zelf verderop in zijn brief, maar dat betekent nog niet dat de inhoud hem bevalt. Dat kan ook niet, want de notoir epicuristische natuurkundige lanceert in zijn ‘Vijfde Objecties’ (zoals ze gaan heten) een vernietigende frontale aanval op de fundamenten van het Cartesianisme. Een daarvan is: “Wat u daarvan ook zegt, er zal niemand zijn die ervan kan worden overtuigd, dat u zelf volledig gelooft, dat er niets waar is van alles wat u ooit hebt gekend en dat de zintuigen, of de slaap, of God, of een kwade duivel u in hun greep hadden”. Uiterst scherp kritiseert (en bespot) hij ook Descartes dualisme van ziel en lichaam (hij richt zich zelfs tot hem met ‘O ziel!’) en zijn idiote stelling dat dieren in tegenstelling tot de mens machines zonder enig gevoel zijn. Met deze en andere zware objecties anticipeert Gassendi de kritiek die Spinoza twintig jaar later zal hernemen en versterken. Descartes blijkt daar geen afdoend antwoord op te kunnen geven, hoe vaardig zijn pen ook is. Daarom de vraag: is Descartes niet gewoon aan het snoeven en bluffen om te verhullen dat de kritiek hem wel degelijk bezwaart? Hij kan er onmogelijk gelukkig mee zijn geweest.

Wim Klever

Capelle aan den IJssel