Ze kwam niet goed over

SP-fractieleider Agnes Kant stapt uit de politiek.

De kritiek op haar verkrampte manier van optreden, was te groot geworden.

Het slotdebat van de NOS, woensdagavond.

De winnaars van de gemeenteraadsverkiezingen voeren het hoogste woord. Ze speculeren lustig over de aanstaande landelijke verkiezingen. SP-leider Agnes Kant probeert er tussen te komen: „Nu gaat het weer over wie er premier wordt en over partijpolitiek. Weet u waar ik nu zo treurig van word? Allemaal, gezamenlijk, bent u verantwoordelijk voor de crisis. [...] En jullie hebben weer het hoogste woord. Een toontje lager alstublieft!”

Ze lachen, CDA-leider Jan Peter Balkenende, VVD-leider Mark Rutte, D66-leider Alexander Pechtold en GroenLinks-leider Femke Halsema. En Pechtold zegt: „Nou, een toontje lager, dat denk ik bij u weleens.” Even later probeert een opgewonden Kant Pechtold opnieuw terecht te wijzen. Pechtold: „Mevrouw Kant, mevrouw Kant, rustig nou.”

Zelfs eigen partijleden luisteren die avond met moeite naar Kant. Voordat ze in de tv-studio is aangeschoven, heeft ze bij de verkiezingsbijeenkomst van de SP in Rotterdam gesproken over het niet eens zo grote verlies bij de gemeenteraadsverkiezingen. Maar het echte gesprek gaat over de Tweede-Kamerpeiling van die dag, waar de SP een enorm verlies lijdt: van 25 naar 11 zetels. Naarmate haar speech vordert, wordt ze door haar partijgenoten steeds meer genegeerd. Haar voorganger Jan Marijnissen, als toeschouwer in de zaal, kijkt woedend om zich heen. Eerst probeert hij het met vernietigende blikken naar kwebbelende partijgenoten om hem heen. Dan zegt hij: „Hou nou toch eens effe je kop joh!”

Toch dragen haar fractiegenoten haar op handen. Ze is een kundig fractieleider, geliefd binnen de partij. Krista Van Velzen verkiest haar zelfs boven haar geroemde voorganger Jan Marijnissen, zo vertelde ze onlangs in deze krant: „Agnes is opener. Ze vraagt meer: goh, hoe moet dat nou? Er is meer discussie en meer overleg [...]. Ik vind het prettiger.”

Een dag na de botsing met Pechtold, besluit Agnes Kant dat het genoeg is geweest. Er wordt te veel over haar gepraat, in plaats van over de SP. Ze gaat op haar kamer zitten, doet de gordijnen dicht. Als ze uitgedacht is, roept ze de fractie bij elkaar, en vouwt een briefje open. Ze leest voor hoe mooi het was, om voor de SP te werken. Hoe fijn het is om vertrouwen van de fractie te hebben. Dan is de volgende zin al geen verrassing meer: „Helaas gaat het in de huidige politiek om meer. Onmiskenbaar wordt de slechte verkiezingsuitslag en lage peiling gekoppeld aan mijn optredens als boegbeeld van de SP. De kans is groot dat deze koppeling de komende maanden de campagne blijft overschaduwen. Daarom heb ik gemeend het partijbelang te dienen door af te zien van het lijsttrekkerschap voor de verkiezingen in juni en per direct het fractievoorzitterschap te beëindigen.” Sommige fractieleden beginnen te huilen.

Vroeger, als klein meisje, was Kant stil en bescheiden. Het liefst wilde ze professioneel volleybalster worden, of arts in Afrika, vertelde ze een maand geleden in het televisieprogramma 24 uur met .... Daar zei ze ook: „Ik ben geen prater maar een doener.” Toch koos Kant, die gezondheidswetenschappen heeft gestudeerd en is gepromoveerd op epidemiologisch onderzoek naar baarmoederhalskanker, voor een carrière in de politiek.

Ze komt voor het eerst in aanraking met de SP door een leraar maatschappijleraar op haar middelbare school die SP’er is. Het gedachtengoed van de partij spreekt haar meteen enorm aan. Ook tijdens haar studie in Nijmegen zet ze zich voor de partij in. In 1994 wordt ze medewerker van SP-fractievoorzitter Marijnissen, totdat zij in 1998 zelf een plaats in de Tweede Kamer krijgt. Daar voert zij voor de SP het woord over de gezondheidszorg.

Vanaf het begin staat Kant bekend als iemand die nooit opgeeft. Haar manier van debatteren stuit echter op weerstand. Haar toon is vaak verbeten, drammerig. Haar houding serieus, een beetje verkrampt. Tegelijkertijd wordt ze gelauwerd om haar deskundigheid.

Als Marijnissen in 2008 om gezondheidsredenen terugtreedt, is vicefractievoorzitter Kant de enige die zich kandidaat stelt om in zijn voetsporen te treden. Een zware taak, want Marijnissen was jarenlang dé oppositieleider en verwierf groot gezag binnen én buiten de Kamer. Hij was de man die de SP groot heeft gemaakt. Kant zegt vastberaden te zijn „de strijd voor een solidaire samenleving voort te zetten”.

Maar het was eigenlijk onmogelijk voor Agnes Kant om het goed te doen. Ze zegt het zelf, in haar verklaring van gisteren. Ze wist, zegt ze „dat het een welhaast onmogelijke opgave” was om Marijnissen te vervangen. Dat Marijnissen in de fractie bleef, maakte het er niet makkelijker op. Hij beloofde zich dienstbaar te zullen opstellen. Maar hoe vaker hij openlijk zijn steun voor haar uitsprak, hoe minder vanzelfsprekend die steun leek. En iedere keer als hij in de media optrad, zagen mensen hét SP-icoon.

Vanaf het begin van haar lijsttrekkerschap bestaat twijfel over haar politieke optredens. Hoewel het aantal SP-zetels haar automatisch tot oppositieleider maakt, wordt ze het eigenlijk nooit. In plaats van dat ze over de SP kan praten, moet Kant steeds vaker verantwoording afleggen voor de manier waarop ze debatteert. Tijdens haar optredens bij het praatprogramma De Wereld Draait Door bijvoorbeeld is het zelfs een vast onderdeel van het gesprek. Zoals in september 2009, na de Algemene Politieke Beschouwingen.

Presentator Van Nieuwkerk: „Twee jaar geleden hebben we al een keer de ademhaling doorgenomen. Rustig ademhalen. Weet u dat nog?”

Kant kijkt omhoog, maar geeft geen antwoord.

Van Nieuwkerk: „Gisteren maakten wij een beetje een lolletje met u.” Hij laat wat fragmenten zien van het debat, waarin Kant steeds ‘draadkracht’ zegt.

Kant lacht zuinig. „Ik heb het idee dat ik soms sneller denk dan dat ik praat. En dan verspreek je je weleens. Dan kun je sneller gaan praten, maar dat lijkt me in mijn situatie niet zo’n goed idee.”

Van Nieuwkerk: „De oplossing voor u is om langzamer te gaan denken.”

‘Tafelheer’ Marc-Marie Huijbregts: „U staat iets te strak, denk ik. Ken je dat? Dat het net te strak gespannen is. Herkent u dat?”

Kant kan het slechts ondergaan.

En zo werd het optreden van Kant haar zwakste plek. Hierdoor werd ze onzeker en probeerde ze zichtbaar minder drammerig en fel te zijn. Het gevolg was dat ze vooral geforceerd overkwam.

Gisteren liepen Kamerleden van de SP treurend en in lichte paniek door de Tweede Kamer. Kant is weg. Ze zegt niet meer in de Kamer te willen terugkeren.

Wie gaat haar opvolgen? Vandaag tot twee uur kunnen kandidaten zich melden. En de nieuwe lijsttrekker wordt, zeggen SP’ers, waarschijnlijk ook lijsttrekker.

Farshad Bashir, het jongste fractielid, vertelt dat Kant er de laatste twee weken altijd bij was als de SP’ers op tour gingen. „Naar Tilburg, Groningen, Maastricht. We vertrokken dan om zes uur ’s ochtends. Zij was intens gedreven, altijd. Ze bleef maar doorgaan. Ik vroeg me dan weleens af: een mens heeft toch grenzen? Waar liggen die van haar? Dat is nu duidelijk. Het paradoxale is dat mensen in het land vaak zeggen dat politici hier voor henzelf zitten. Zakkenvullers. Bij haar dacht ik juist: je zou hier iets meer voor jezelf kunnen zitten. Waarschijnlijk gaat ze nu zichzelf terugvinden.”

M.m.v. Pieter van Os en Marie-Louise Schonewille