Staatshervorming geremd door ethische dilemma's

Het Kamerdebat ging over de toetreding van de Antilliaanse eilanden tot het staatsbestel. Maar vooral euthanasie en abortus kregen aandacht.

Legalisering van abortus binnen één jaar. En invoering van het homohuwelijk en de Nederlandse euthanasiewetgeving binnen twee jaar. Het debat, gisteren in de Tweede Kamer, over toetreding tot het Nederlands staatsbestel van de Antilliaanse eilanden Bonaire, Saba en Sint Eustatius ademde de sfeer van de parlementaire debatten uit de jaren zeventig.

Niet de de sanering van de lokale overheidsschulden (1,5 miljard euro), voerde de boventoon in het debat, maar de vraag of de drie eilanden bereid zijn om ook de Nederlandse wetgeving op ethisch gebied over te nemen. Niet het mogelijk ondeugdelijk bestuur op de Antillen was een hoofdthema, maar hoe Nederland de wijdverbreide praktijk van illegale abortussen daar dwingend kan tegengaan.

Invoering van het homohuwelijk, waar op de Antillen massief verzet tegen bestaat, was voor GroenLinks en VVD aanleiding om per amendement een termijn in te voeren waarbinnen dat geregeld moet zijn: twee jaar. Verantwoordelijk staatssecretaris Bijleveld (Koninkrijksrelaties, CDA) was daar geen voorstander van. Zij zag liever een langere invoeringstermijn. In Nederland heeft het ook jaren geduurd voordat het homohuwelijk wettelijk geregeld was. Hoe regel je, bijvoorbeeld, ook de in Nederland heikele kwestie van ambtenaren met gewetensbezwaren? Maar in het debat gaf ze aan, zich neer te leggen bij de wil van de Tweede Kamer.

Bijleveld had meer moeite met het ‘overhaast’ legaliseren van abortus en euthanasie. Ook zij kent de verhalen over illegale abortuspraktijken. Jaarlijks zo’n 1.500 abortussen, zo blijkt uit recent onderzoek. „Praktijken die je nooit moet willen binnen het Koninkrijk”, aldus de staatssecretaris. Maar legalisering vergt verantwoorde medische voorzieningen en adequaat toezicht daarop. Dat kost tijd, zo heeft het ministerie van VWS haar geadviseerd, meer dan het jaar waar de Tweede Kamer nu op staat.

Die liet zich echter niet vermurwen. „Het kan toch niet zo zijn dat wij straks de abortusboot daar naartoe moeten sturen omdat wij de voorzieningen niet op tijd op peil hebben?”, aldus GroenLinks-woordvoerder Van Gent. Voor invoering van de Nederlandse euthanasiewetgeving komt wel een termijn van twee jaar, besloot een meerderheid van VVD, GroenLinks, PvdA, SP en PVV gisteren.

Het debat vond plaats na stille diplomatie tussen Kamerleden, de verantwoordelijke bewindslieden en de Antilliaanse regering. Want een substantiële minderheid in de Tweede Kamer (PVV, SP en VVD) vond, vlak na de val van het kabinet, dat het dossier ‘controversieel’ verklaard moest worden. Een schuldsanering van 1,5 miljard euro, de benodigde wijzigingen van de Grondwet en de daarbij horende ingrijpende staatkundige hervormingen – Curaçao en Sint Maarten worden, net als Aruba, zelfstandige landen binnen het koninkrijk – zouden door het demissionaire kabinet-Balkenende niet meer geregeld mogen worden. Maar opschorting van die operatie tot na de beëdiging van een nieuw kabinet levert een vertraging van minstens een jaar op. En dan moet er nog politiek draagvlak zijn voor die schuldsanering en hervormingen.

De geloofwaardigheid van het Nederlandse parlement staat op het spel, aldus voorzitter Pedro Atacho van de Antilliaanse Staten (het Antilliaanse parlement) vorige week. Bijleveld benadrukte gisteren de noodzaak om het land Nederlandse Antillen zo snel mogelijk op te heffen. Het proces van schuldsanering is ook al in volle gang. Daar is inmiddels al zo’n 400 miljoen euro aan uitgegeven. „Als het proces nu stopt, moeten de eilanden óf opnieuw lenen en bouwen ze een onhoudbare schuldpositie op, óf ze moeten draconisch bezuinigen, met alle consequenties van dien.”

Volgende week moet blijken of de Kamer de staatssecretaris daarin volgt. Inlijving van de drie kleine eilanden in het Nederlandse staatsbestel is nu nagenoeg afgerond. Maar de wetgeving die de zelfstandige status van Curaçao en Sint Maarten moet regelen, nog niet. Daartegen bestaat breder verzet in de Tweede Kamer, behalve van SP en PVV ook van de VVD. De Kamer besluit volgende week of behandeling daarvan controversieel is. De inzet van de PVV is na de verkiezingen duidelijk: „stopzetting van de schuldsanering en de Antillen uit het Koninkrijk. Die 1,5 miljard euro kan Nederland goed voor zichzelf gebruiken”, aldus Kamerlid Brinkman (PVV).

Achtergronden opnrc.nl/antillen