Een versnipperde natie

De nuchtere cijfers wijzen uit dat de PvdA de grote verliezer is van de gemeenteraadsverkiezingen, de PVV in de twee gemeenten waarin zij deelnam een spectaculaire entree maakte en D66 elders in Nederland de grootste winst boekte.

Een andere verliezer is de lokale democratie, omdat de opkomst een laagterecord voor raadsverkiezingen betekende. Een opvallende uitzondering vormden Almere en Den Haag, waar PVV-kandidaten verkiesbaar waren. Daar gingen juist meer kiezers dan vier jaar geleden naar de stembus. Vermoedelijk is de PVV erin geslaagd haar eigen achterban te mobiliseren, maar waren ook de tegenstanders van deze partij extra gemotiveerd. Opmerkelijk is ook dat lokale partijen zich in veel gemeenten goed hebben gehandhaafd of er zelfs winst hebben geboekt, ondanks de landelijke saus die over deze plaatselijke verkiezingen was gegoten.

De lage opkomst, de invloed van lokale partijen en het feit dat de PVV maar in twee steden meedeed, zijn enkele factoren waardoor de uitslag van deze gemeenteraadsverkiezingen zich niet leent voor stellige verwachtingen over de resultaten straks bij de nationale verkiezingen.

Ook al omdat kiezerstrouw al sinds 1994 een schaars goed is geworden. De kiezer zweeft en hij kan overal heen zweven. Dat is goed zichtbaar bij de SP. Zonder dat deze partij significant van opvattingen is veranderd, is ze nu flink aan de verliezende hand. Dat leverde gisteren een slachtoffer op: Agnes Kant, de fractieleider in de Tweede Kamer en beoogd lijsttrekker, verlaat de politiek. Het toont weer eens dat charismatisch optreden van het boegbeeld van een partij van veel grotere betekenis is dan de inhoud van het partijprogramma. Kant kwam niet goed uit de verf in debatten op tv.

De gemeenteraadsverkiezingen leverden wel enkele markante gegevens op. Bijvoorbeeld dat de VVD wel winst boekte, maar juist niet in Almere en zelfs een klap kreeg in Den Haag: dus daar waar de PVV de concurrentieslag was aangegaan. Opvallend is ook dat het CDA het nog slechter deed dan de voor deze partij al slechte score in 2006.

Parallel aan de raadsverkiezingen zijn er peilingen gehouden die erop duiden dat drie partijen – CDA, PvdA en PVV – op 9 juni gaan uitmaken wie de grootste wordt. Maar welke partij het ook wordt: als de peilingen werkelijkheid worden, zal de vorming van een kabinet in het versplinterde Nederland een buitengewoon gecompliceerd proces worden. Er zijn dan geen meerderheidscoalities te vormen door twee partijen en zelfs niet door drie partijen.

De landelijke verkiezingen zullen straks bovendien in het teken staan van een premier die zijn eigen positie ter discussie heeft gesteld. Balkenende wil wel lijsttrekker worden van het CDA, maar zijn kiezers niet in het parlement vertegenwoordigen, zo heeft hij laten weten. Dat is zowel eerlijk als staatkundig incorrect. De kiezer kiest in Nederland geen regering, maar de Tweede Kamer. Bovendien wil Balkenende straks geen coalitie met de PvdA en liever ook niet met de PVV. Dat maakt zijn positie kwetsbaar. Het CDA moet maar eens nadenken over een leiderschapswisseling.