Opmaat naar spijkerharde campagne

Nieuwsanalyse

De raadsverkiezingen bevestigen de trend: het electoraat is op drift en raakt verder versplinterd. Een gewoon kabinet is nauwelijks te vormen.

Nog nooit waren gemeenteraadsverkiezingen zo snel verleden tijd. De stembussen waren gisteravond nog niet dicht of de blik van de landelijke politici stond strak gericht op 9 juni, de dag van de vervroegde parlementsverkiezingen.

Er is werk aan de winkel.

Voor Jan Peter Balkenende, de in recordtijd benoemde CDA-lijsttrekker, die een fors verlies te verwerken kreeg. Voor zijn PvdA-rivaal Wouter Bos, die honderden raadszetels zag verdampen, maar een groter verlies had ingecalculeerd en zich daarom toch optimistisch toonde. Voor oppositieleider Agnes Kant, die moet zien te voorkomen dat haar SP na 9 juni niet in de marge belandt. Voor Alexander Pechtold (D66), voor wie de voorpelde grote zetelgroei bedreigd wordt door een hernieuwde links-rechtsstrijd en een wedloop om het premierschap. Daaraan lijkt hij niet mee te zullen doen.

En wat te denken van Mark Rutte, gisteravond positief over de „gestage groei” van zijn VVD, die wordt geconfronteerd met een harde strijd op rechts met de PVV. In Den Haag en Almere, waar de VVD de degens kruiste met de partij van Geert Wilders, kregen de liberalen zware klappen – wellicht een voorbode voor juni. Wilders was er als de kippen bij om zijn ambities voor 9 juni te ventileren: de PVV wil de grootste worden. Onmogelijk is dat na de stembusuitslag van gisteren zeker niet.

Natuurlijk, er passen nuances. Zo zal de opkomst bij de landelijke verkiezingen hoger zijn dan het dramatische percentage – nog geen 54 procent – van gisteren. Lokale partijen doen bovendien niet mee. En in een campagne hebben kleine gebeurtenissen, uitspraken of incidenten grote gevolgen.

Toch zijn na gisteren duidelijke trends te zien en voorspellingen te doen. Na de val van het kabinet gaat de strijd om wie de grootste wordt opnieuw tussen CDA en PvdA, met de PVV als outsider. Jan Peter Balkenende, Wouter Bos en Geert Wilders worden de hoofdrolspelers.

En misschien wel de belangrijkste constatering: het wordt moeilijk een regering te vormen met minder dan vier partijen. Als er al kans is op een driepartijencoalitie, dan neigt het naar centrum-rechts: CDA, PVV en VVD. Of komt er ‘Paars Plus’: PvdA, VVD en D66, aangevuld met GroenLinks? Voor de goede orde: zelfs deze coalities zullen moeite hebben 76 zetels te halen. Steeds dichterbij komt dan ook een minderheidsregering naar Deens model, die op elk onderwerp voor een Kamermeerderheid moet vechten. Het bevestigt de al jaren zichtbare ontwikkeling: het Nederlandse electoraat is op drift, raakt meer dan ooit versplinterd en het politieke bestel, gebaseerd op consensus, kraakt in zijn voegen.

Die complexe politieke situatie is de afgelopen dagen treffend geïllustreerd. Eerder deze week bleek dat diverse partijen de PVV uitsluiten, dat Balkenende alleen geïnteresseerd is in het premierschap, en dat een coalitie van CDA en PvdA ver weg is. Gisteren werd het alleen maar erger. De bijna gênante manier waarop Balkenende en Bos elkaar tijdens het afsluitende tv-debat bejegenden, sprak boekdelen: dat komt niet meer goed. Een spijkerharde strijd tussen de twee ligt in het verschiet.

Meteen probeerden de anderen daarop in te spelen. Rutte en Halsema (GroenLinks) sneerden dat de kiezers na zo’n strijd, analoog aan 2006, Balkenende én Bos aan het roer kunnen krijgen. Kant (SP) pleitte weer voor linkse samenwerking. Bos zat erbij en keek ernaar, probeerde, net als Balkenende, de pose van staatsman aan te nemen en gaf verder geen sjoege.

Vervolg Analyse: pagina 3

Wilders doet nu echt mee in machtsstrijd

Toch is er veel veranderd ten opzichte van 2006. Geert Wilders klopt op de deur. De PVV zal, als mogelijk grootste partij, een cruciale rol gaan spelen in de campagne. De afgelopen weken gaf Wilders opnieuw zijn visitekaartje af met een harde debattechniek en dito voorstellen. Wel zullen zijn frontsoldaten in Den Haag en Almere moeten aantonen dat ze bestuursverantwoordelijkheid durven en willen nemen. Loopt zijn partij daarvoor weg, dan zal Wilders in de stembusstrijd des te harder het verwijt krijgen dat hij slechts de roeptoeter gebruikt.

Wel of niet samenwerken met de PVV wordt een belangrijk thema, vooral voor het CDA. Balkenende zou in theorie een kabinet met PVV en VVD kunnen gaan leiden. Maar dan moet hij samenwerken met een partijleider die hem de slechtste premier sinds de Tweede Wereldoorlog noemde (Wilders) en een partij die een hoofddoekjesbelasting wil invoeren (PVV) en de verhoging van de AOW-leeftijd tot breekpunt heeft verklaard.

Zo gaan de christen-democraten een moeilijke campagne tegemoet. De leider is niet onomstreden meer en de electorale trend is slecht. Het CDA haalde wel meer raadszetels dan de PvdA, maar minder stemmen. Balkenende zal nog wel drie maanden aan het roer blijven bij het CDA. De kopstukken beseffen dat nu nog van leider wisselen desastreus kan uitpakken. Bovendien heeft hij in 2006 bewezen na matige raadsverkiezingen sterk te kunnen terugkomen. Als dat niet weer lukt, is het tijdperk-Balkenende voorbij.

De positie van Wouter Bos is na gisteren versterkt. Al maanden vóór de raadsverkiezingen spinden de campagnestrategen van de PvdA het rond: het verlies zou aanzienlijk zijn. Maar, waarschuwden ze, verkijk je daar niet op. Want de uitslag van 2006, die was wel héél goed. Zó goed, dat het bijna té mooi was. Dus als we nu rond de 18 procent van alle stemmen uitkomen, dan lijkt dat alleen maar slecht. In perspectief valt het eigenlijk best mee. Dat was precies wat er gisteren gebeurde. Vrolijke opluchting dus, bij de PvdA.

Intern weet men hoe dat komt: de val van het kabinet. Kritische uitlatingen over de PVV pakten ook goed uit. Die verplaatsten de campagne van het zwartepieten over de kabinetscrisis naar de stembusstrijd. De PvdA nam zo, hoewel niet helemaal doordacht, het stokje van Pechtold over als voornaamste Wilders-bestrijder.

Wouter Bos had ook relatief goede optredens in de diverse verkiezingsdebatten. PvdA’ers merkten het op de markten en in de straten: de sfeer was omgeslagen. Nog altijd niet juichend, maar toch. Niet meer zo zuur, niet meer zo negatief. Het geeft de sociaal-democraten een goed gevoel. Er wordt alweer gefluisterd: Wouter Bos? Alsnog premier?

Zo ver is het nog lang niet. De verkiezingen zijn ver weg: de campagne komt eraan. En die zal hard, onvoorspelbaar en lang zijn.

Rectificaties / gerectificeerd

Correcties & aanvullingen

Bij de kaartjes met uitslagen van de verkiezingen (4 maart, pagina 3) is het kaartje voor D66 ook gebruikt voor GroenLinks. Een juiste kaart is te zien op nrc.nl/binnenland.

Rectificaties / gerectificeerd

Correcties & aanvullingen

In het artikel Opmaat naar spijkerharde campagne (4 maart, pagina 1) wordt gemeld dat de VVD in Almere bij de verkiezingen „zware klappen” heeft opgelopen. De partij haalde echter zeven zetels, evenveel als in 2006.