En dan hoor je plots: 'Was guckst du, bin isch Kino? '

De taal van Goethe en Schiller is in beweging. Het nieuwe Duits is onder invloed van jonge Turken simpel en effectief. „Lassma Viktoriapark gehn.”

De meeste Duitsers spreken Duits. Maar dat klinkt niet overal hetzelfde. In Hannover, waar naar verluidt het zuiverste Duits wordt gesproken, hoor je een andere taal dan in Stuttgart. Luister maar naar de nieuwe Duitse eurocommissaris Günther Oettinger, voormalig premier van de Zuid-Duitse deelstaat Baden-Württemberg en geboren Stuttgartenaar. Als hij Duits spreekt, moet je goed luisteren om te begrijpen wat hij zegt. Voor z’n internationale functie leert Oettinger nu Engels. Dat kan nog spannend worden. Of luister naar het ‘Turkenduits’ van cabaretier Kaya Yanar. Hij spreekt een nieuw dialect; het beste bewijs hoezeer de Duitse taal leeft.

Plattdeutsch, Beiers, Kölsch, Paltisch en Saksisch – ze hebben allemaal hun bijzonderheden en zijn voor buitenlanders soms moeilijk te doorgronden. Het sympathiek klinkende Beiers wordt overal in Duitsland gewaardeerd. Het gutturale Saksisch met zijn a’s die als o’s klinken, is minder populair. Toen de Oost-Duitse stad Chemnitz, gelegen in Saksen, nog Karl Marx Stadt heette, ging de grap dat dit de enige Duitse stad was met drie o’s: Korl Morx Stodt. Als je dit uitspreekt, weet je ongeveer hoe Saksisch klinkt.

Niet alleen het dialect verraadt waar iemand vandaan komt. Ook met woordgebruik kan dat het geval zijn. Nog steeds zijn oudere West-Berlijners erop gespitst iemand als Oost-Berlijner te ontmaskeren. Het woord Broiler (gebraden kippetje) wordt alleen in het oosten gebruikt. West-Berlijners zeggen altijd Brathähnchen. Een Ossi spreekt over Zweiraumwohnung, een Wessi zegt Zweizimmerwohnung (tweekamerwoning). Zo kan in de taal de Muur ineens weer overeind staan.

Het Duits is in Europa de meest gesproken moedertaal; maar wel een taal die er lang over heeft gedaan zich een zekere positie te verwerven. Karel de Vijfde, keizer van het Heilige Roomse Rijk der Duitse Natie, schijnt ooit het volgende te hebben gezegd: „Met God spreek ik Spaans, met vrouwen Italiaans, met mannen Frans en met m’n paard spreek ik Duits.” Het is aan Goethe en Schiller te danken dat het Duits status kreeg.

De Duitse taal is op dit moment het sterkst in beweging in de grote steden. Dat komt door de immigranten. Zoals overal ter wereld brengen zij nieuwe spraakelementen in. En zo is in Duitse steden als Hamburg, Berlijn, Keulen en München een nieuwe straattaal in ontwikkeling, het Kiezdeutsch (buurttaal). Omdat de Turken in Duitsland veruit de grootste groep allochtonen zijn, overheerst in het Kiezdeutsch het zogeheten Türkendeutsch, het Duits dat veel Turkse Duitsers (of Duitse Turken) spreken.

Wie dat wil horen, kan het beste naar ‘allochtonenwijken’ gaan als Kreuzberg en Neukölln in Berlijn of Ehrenfeld in Keulen. Daar worden zinnen als ‘Ich gehe in die Schule’ verbasterd tot het makkelijkere ‘Ich geh’ Schule’. Waarbij ‘ich’ een s in het midden krijgt: isch. ‘Was guckst du, bin isch Kino?’ (wat kijk je, ben ik film) is een populaire zin in het Turkenduits. Meestal uitgesproken door jongeren, en dan bij voorkeur ietwat pompend en agressief.

Kenmerken van het buurt- en Turkenduits zijn verkortingen, samentrekkingen, grammaticale vereenvoudigingen en nieuwe woorden. De taalkundige Heike Wiese is een van de weinigen die tot nu toe systematisch onderzoek hebben gedaan naar dit nieuwe dialect. Een door haar aangehaalde zin in een recente studie luidt veelzeggend: ‘Lassma Viktoriapark gehn’ (laten we naar het Victoriapark gaan). Het is simpel en effectief Duits.

Wie in het gebruik van deze straattaal en de stijgende waardering ervoor een sleutelrol speelt, is de Duits-Turkse stand-up comedian Kaya Yanar (36), die met ijzersterke tv- en cabaretprogramma’s de clichés van multicultureel Duitsland op de hak neemt. Hij is een taalvirtuoos; een Duitse Kees van Kooten met Turkse wortels. Sommige van zijn tv-sketches zijn op internet te zien, zoals ‘Was guckst du – Hakan parkt seinen BMW’. Kort, leuk en gesproken in zowel hoog- als Turkenduits.

Oettinger in Duits én Engels en BMW-sketch Yanar via nrc.nl/buitenland