De glasbak in de Dorpsstraat is vol. Wat doe je?

Als nieuw raadslid kom je al snel om in het papierwerk.

Probeer toch je eigen visie neer te zetten en vermijd vooral het ambtelijke jargon.

De glasbak in de Dorpsstraat lijkt altijd vol. Zeker aan het einde van de week. Naast de bak staan stapels flessen, sommige in scheurende Albert Heijn-tassen, anderen los ernaast gezet. Het oogt rommelig en vies. Je bent raadslid en woont verderop. Een burger spreekt je aan: „Jij bent toch van de gemeente?” Je knikt voorzichtig. „De glasbak is altijd vol… Doe er eens wat aan!”

Hoe reageer je als raadslid?

a) Ik zeg toe bij de eerstvolgende raadsvergadering vragen te stellen aan de verantwoordelijke wethouder.

b) Ik bereid een motie voor waarin ik de wethouder oproep tot een onderzoek naar de leegfrequentie van glasbakken in de hele gemeente.

c) Ik kondig aan dat ik de problematiek met glasbakken zal onderzoeken, en zonodig voorstellen in de raad zal doen.

d) Ik leg de burger voor dat hij zijn klacht beter kan melden bij het gemeentekantoor.

Als jij gisteren tot gemeenteraadslid bent gekozen, dan is dit het soort kwesties waarmee je de komende jaren te maken kunt krijgen. Behoor je niet tot de gemeenteraad, dan weet je in ieder geval wat voor soort antwoorden je op klachten kunt verwachten.

Vanaf vandaag treden er nieuwe raadsleden aan in 419 van de 431 gemeenten en in 21 deelgemeenten in Nederland. Dat zijn een kleine 9.000 mensen, waarvan ongeveer de helft voor het eerst plaatsneemt en – als de trend doorzet – meer dan een derde tussentijds opstapt en door vers bloed wordt vervangen.

Na een gekke tijd van campagnevoeren worden de lokale politici geconfronteerd met behoorlijk wat werkzaamheden die vrijwel onvergelijkbaar zijn met de werkzaamheden in elke andere functie.

Van raadsleden wordt veel gevraagd. Niet alleen dat ze het volk vertegenwoordigen en het bestuur controleren, maar ook dat ze een visie neerzetten en uitdragen. Daar komt in praktijk maar weinig van terecht.

Begrijpelijk, want je wordt als raadslid al snel overladen door stapels papier die al dan niet virtueel in je brievenbus belanden. Het is verleidelijk je volledig daarop te concentreren en van vergadering naar vergadering te hupsen. Maar daarvoor ben je niet gekozen. Als raadslid moet je ook een bredere visie voor je gemeente ontwikkelen én je politieke idealen verwezenlijken. Of, zoals dat heet, ‘kaderstellen’.

Het valt op dat veel raadsleden dit belangrijke fundament van de democratie bagatelliseren. Ze benadrukken dat er ‘geen socialistische of liberale stoeptegels’ zijn. Dat is misschien wel waar. Maar met welk geld ze worden neergelegd (en wat daar dus niet mee gedaan kan worden), of ze al dan niet moeten wijken voor groen en welke uitstraling ze het centrum moeten geven – dáár gaat de raad wel degelijk over.

In praktijk echter worden debatten in de gemeenteraad gedegradeerd tot een wekelijks beoordelingsgesprek met het college van burgemeester en wethouders. Daarnaast zijn de meeste debatten volstrekt niet te volgen voor gewone burgers. Het ene raadslid onderstreept het belang van ‘flankerend beleid’, terwijl het andere verwijst naar ‘tabel 146 op bladzijde 98’ van een nota die je ook al niets zegt. Veel raadsleden doen niet eens hun best om hun vergaderingen en debatten volgbaar te maken voor de buitenstaander.

Het raadsdebat zou ook de burger aan het denken moeten zetten, niet alleen de intimi die alle stukken bij de hand hebben. Voor raadsleden betekent dat uitleggen, uitleggen, uitleggen. Uitleggen waar je het niet mee eens bent, uitleggen waarom je het er niet mee eens bent en uitleggen wat jij als volksvertegenwoordiger wél wil. In de raad én in het publieke debat.

Weliswaar laten lokale politici zich steeds vaker zien in de gemeente, maar meestal zoeken ze de publieke opinie pas op wanneer het besluit is genomen. Ze zijn bang anders als ‘visieloze populist’ te worden bestempeld. De waarheid is anders. Een gemeenteraad die het publiek deelgenoot maakt van haar overwegingen, betrekt niet alleen de ideeën en voorbeelden van de inwoners bij het debat, maar is ook beter in staat het waarom van een beslissing uit te leggen zodra deze is genomen.

En wanneer je als burger weet welke overwegingen er zijn geweest, is het zelfs wanneer je het er niet mee eens bent makkelijker voor jou ongunstig beleid te slikken.

Terug naar de glasbak. Want hoe kun je als raadslid het beste reageren op de klacht van deze bezorgde burger? Er is meer dan één goed antwoord. En daaruit blijkt al direct hoe complex het vak van de volksvertegenwoordiger is. Waarschijnlijk is het verstandig om de burger aan te moedigen de klacht zelf in te dienen bij de gemeente én toe te zeggen dat je gaat kijken of het probleem structureel is en ook elders speelt in de gemeente. En om de wethouder pas aan te spreken zodra je hier meer over weet.

Zo vertegenwoordig je het volk, controleer je het bestuur én doe je precies wat je de kiezer tijdens de campagne hebt beloofd: de gemeente een stukje beter maken.

Lars Duursma en John Bijl coachen politici en trainen gemeenteraden voor trainingsbureau Debatrix

6 tips voor raadsleden

1 Leg altijd uit waarom je een bepaald standpunt inneemt. Naarmate politici meer overtuigd zijn van hun eigen gelijk, voelen ze minder de noodzaak hun standpunt te onderbouwen. Een verruiming van de winkeltijden wordt verdedigd met een beroep op de economie. Zonder daarbij uit te leggen waarom het stimuleren van de economie zo belangrijk is, en waarom dat belangrijker is dan de overlast voor omwonenden.

2 Verpak je boodschap zo dat anderen deze doorvertellen. Politici doen van alles en nog wat om de aandacht van de kiezer te trekken. Ze tweeten zich suf en maken de meest tenenkrommende campagnefilmpjes. Maar ze vergeten regelmatig iets wat veel belangrijker is: een krachtige boodschap. Een boodschap die een toehoorder zich weken later nog herinnert, en kan doorvertellen.

3 Spreek met burgers, niet alleen met belangengroepen. Burgers die op je afstappen om te mopperen, vormen zelden een goede afspiegeling van de samenleving. Niet iedere burger is even mondig en kent de weg naar de gemeenteraad. En lang niet elke belangengroep vertegenwoordigt een groot belang. Als volksvertegenwoordiger heb je de lastige taak om iedereen te vertegenwoordigen, juist de mensen die niet anders vertegenwoordigd worden.

4 Ga in debat met andere raadsleden en bedel niet om toezeggingen bij het college.

De raad is de baas. In feite doet de wethouder niets meer en niets minder dan wat deze met de gemeenteraad heeft afgesproken. Die raad beslist in meerderheid wat dat is.

5 Realiseer je dat het debat niet alleen in de raadszaal plaatsvindt. Het debat wordt vaak beperkt tot de raadsvergadering. De werkelijkheid is anders, weet iedereen die het landelijke debat over verhoging van de AOW-leeftijd heeft gevolgd. Dit werd uitgebreid gevoerd in de kranten, met folders en tijdens demonstraties.

6 Zoek de samenwerking met lokale media.

Beschouw journalisten niet als de vijand, ook al schrijven ze een keer iets naars over jouw partij. Lokale journalisten zijn op zoek naar voor de burger interessante informatie, en die kun jij bieden. Bouw een relatie op met journalisten in jouw regio. Zo bereik je veel meer dan met het fanatiek verspreiden van persberichten.

3 tips voor burgers: dit is lokale politiek

1 Overtuig raadsleden voordat zij publiekelijk een standpunt hebben ingenomen.

Raadsleden zijn net mensen. Ze veranderen niet graag van mening. Sterker nog: ze volharden nog liever in een standpunt waarvan ze weten dat het onjuist is, dan dat ze toegeven dat ze er eerder naast zaten. Daar komt nog eens bovenop dat politici in de media als ‘draaier’ worden weggezet zodra zij zich laten overtuigen. Pogingen om politici tijdens de inspraakmogelijkheid van een raadsdebat te overtuigen, zijn dan ook tot mislukken gedoemd. Bij de meeste gemeenteraden staat de uitkomst van het debat dan allang vast.

Veel effectiever is het om in een eerder stadium contact te zoeken met de verschillende fracties.

2 Redeneer vanuit het raadslid, niet vanuit je eigenbelang.

Je vond die nieuwe skatebaan een fantastisch initiatief. Totdat de wethouder voorstelde om de voorziening recht tegenover jouw huis aan te leggen.

Zo gaat het continu in de lokale politiek. Iedereen wil een auto, maar niemand wil een drukke weg voor zijn deur. Raadsleden worden voortdurend geconfronteerd met burgers die enkel vanuit hun eigenbelang redeneren. Ze ontwikkelen een schild tegen dit ‘not in my back yard’-gedrag.

Bedenk dat de argumenten die jij overtuigend vindt, lang niet altijd de beste argumenten zijn om een raadslid te overtuigen. Probeer vanuit het raadslid te redeneren!

3 Blijf respectvol en richt je tot de twijfelende fractie.

Wanneer de emoties rondom een politiek besluit hoog oplopen, kan het heel erg opluchten om de frustraties van je af te schreeuwen. Denk aan de tierende buurtbewoner op een inspraakavond of de brief op poten van een verontwaardigde burger. Merkwaardig genoeg richten de meeste mensen zich vooral tot de politieke fractie waarmee ze het grootste meningsverschil hebben – de fractie die ze dus het minst snel zullen overtuigen.

Het is veel doeltreffender om je te richten tot de fracties die nog twijfelen over het politieke besluit. Blijf daarbij wel altijd respectvol. Je riskeert anders dat de twijfelende partij jou het gelijk niet langer gunt.