Habyarimana lijkt inzet van politiek spel

De Rwandese verdachte Agathe Habyarimana genoot bescherming in Frankrijk.

Nu Frankrijk de band met Rwanda wil herstellen, wordt ze opeens toch gearresteerd.

Nog maar vijf dagen geleden zei de Franse president, Nicolas Sarkozy op bezoek in Rwanda dat alle schuldigen aan de Rwandese volkerenmoord van 1994 opgespoord en gestraft moeten worden. „Waar ze ook zijn”, zei hij erbij.

Gisteren arresteerde de Franse politie in een voorstad ten zuiden van Parijs Agathe Habyarimana, weduwe van de vermoorde Rwandese president Juvénal Habyarimana. Een meer symbolisch vervolg op Sarkozy’s plechtige uitgesproken wens „een nieuw hoofdstuk te beginnen” in de beladen Frans-Rwandese relatie was nauwelijks denkbaar.

Al jaren wordt Agathe Habyarimana (67) door de huidige regering in de Rwandese hoofdstad Kigali onder leiding van president Paul Kagama beschouwd als een van de organisatoren van de genocide, waarbij zo’n 800.000 mensen, voornamelijk Tutsi’s, werden vermoord. Kigali heeft daarom, eveneens al jaren geleden, een internationaal arrestatiebevel tegen haar uitgevaardigd.

Al die tijd was duidelijk waar de weduwe was. In Frankrijk hoefde Agathe Habyarimana zich niet te verstoppen: hier woonde zij als slachtoffer. Jarenlang zat zij niet in de beklaagdenbank, maar was als civiele partij betrokken bij een Frans gerechtelijk onderzoek, geleid door onderzoeksrechter Bruguière. Daarin werd niet zij, maar juist Paul Kagame ervan beschuldigd aanstichter te zijn te zijn van de genocide tegen zijn eigen volk, de Tutsi’s. Als rebellenleider zou Kagame in 1994 de moordaanslag op Juvénal Habyarimana in gang hebben gezet om in de daarop verwachte verwarring de macht te grijpen.

De these van Franse en Rwandese onderzoeksrechters kwam perfect overeen met de politieke patstelling tussen beide landen. Kigali beschuldigt Parijs ervan in 1994 willens en wetens door te zijn gegaan met het steunen van het Hutu-regime, terwijl het door Franse soldaten getrainde leger volkerenmoord pleegde.

Parijs ontkent dat. Toen de Franse onderzoeksrechter in 2006 negen kopstukken uit Kagame’s regering officieel aanklaagde, verbrak Kigali de diplomatieke banden met Frankrijk.

In deze context maakte de Franse regering nooit werk van het Rwandese arrestatiebevel tegen Habyarimana. Ook niet nadat de Conseil d’Etat, de hoogste Franse gerechtelijke instantie, na vier jaar procedure begin vorig jaar definitief haar verzoek om politiek asiel afwees. Dat gebeurde met een beladen motivering: de Raad oordeelde dat er sprake was van „serieuze redenen om te denken” dat Agathe Habyarimana inderdaad „als aanstichter of medeplichtige” betrokken was bij de volkerenmoord.

Sindsdien verkeerde zij officieel als illegaal in Frankrijk, maar de regering maakte nog altijd geen aanstalten haar uit te wijzen. Het cirkeltje leek perfect vicieus: juist omdat Habyarimana zich in Rwanda bedreigd wist, zou Frankrijk haar desnoods levenslang papierloos tolereren.

Is nu aan deze patsstelling een einde gekomen? De kans dat een Franse rechtbank, die zich binnen een week moet uitspreken, Habyarimana uitlevert aan Rwanda lijkt niet groot. Het Franse hof van cassatie, de hoogste juridische autoriteit, heeft eerder drie verzoeken om uitlevering (van anderen) naar Kigali afgewezen, omdat de verdachten niet zouden kunnen rekenen op een eerlijk proces.

Frankrijk heeft wel verdachten uitgeleverd aan het internationale Rwanda-tribunaal in Tanzania. Dat tribunaal heeft, na eigen onderzoek in het verleden al besloten dat er onvoldoende aanknopingspunten waren om Agathe te vervolgen. Het is de vraag of het tribunaal nu alsnog interesse zal tonen. De derde mogelijkheid is een Frans proces tegen haar. Een onderzoeksrechter bestudeert haar zaak inmiddels.

Het tij voor Agathe Habyarimana lijkt dus te keren. Sarkozy hintte er al op toen hij in Kigali beloofde dat de verantwoordelijken voor de genocide gestraft worden: „Ik kan niet op alle dossiers ingaan, maar we hebben juist een van de betrokkenen politiek asiel geweigerd en er is een gerechtelijke procedure begonnen.” Iedereen begreep dat hij Habyarimana bedoelde, die overigens gisteren na haar arrestatie weer keurig thuis is bezorgd, voorlopig onder justitiële controle.