Zoektocht naar het grote geld van bankiers IJsland

Een IJslandse filmer laat Europese ambtenaren in Brussel zien hoe in zijn land kliekjes van bankiers, ondernemers en politici de dienst uitmaken en het land in een crisis stortten.

De Europese ambtenaren in Brussel die over uitbreiding van de Europese Unie gaan, kijken niet op van verhalen over corruptie en vriendjespolitiek. Die kennen ze van de landen op de Balkan. Maar van IJsland?

Bij de lunch kijken de ambtenaren vandaag naar de film Maybe I should have, over de economische en financiële crisis in IJsland, en als de IJslandse cameraman Herbert Sveinbjornsson daar hetzelfde gaat zeggen als na de voorvertoning gisteravond, bij de IJslandse vereniging in Brussel, dan horen ze dit: „Moeten we in IJsland onze kinderen blijven opvoeden met het advies om te zwijgen? Omdat we weten dat ze de goede banen niet krijgen als ze geen lid zijn van de goede politieke partij? Iedereen weet hoe het gaat, niemand doet er iets tegen.”

In Maybe I should have, die sinds een paar weken in de IJslandse bioscopen draait, gaat filmmaker Gunnar Sigurdsson op zoek naar het grote geld dat IJslandse bankiers de afgelopen jaren moeten hebben verdiend door hun riskante activiteiten – waar IJsland in het najaar van 2008 financieel aan ten onder ging. De titel komt uit een interview dat het BBC-programma Hardtalk vorig jaar had met Geir Haarde, toen nog premier van IJsland. De Britse premier Gordon Brown had anti-terrorismewetgeving gebruikt in een poging om geld van Britse spaarders bij IJslandse banken terug te krijgen. Waarom had Haarde daar nooit over gebeld met Brown? Well, zei hij op de BBC, maybe I should have.

Uit de film blijkt dat er nog wel wat meer was dat Haarde had moeten doen als hij IJsland had willen beschermen tegen de crisis, en hij niet alleen: jarenlang hadden IJslandse bankiers, ondernemers en politici elkaar bevoordeeld, ze vormden kliekjes, controle of toezicht was er nauwelijks. Gunnar Sigurdsson, die eerder een ‘burgerbeweging’ oprichtte om antwoorden te eisen op vragen naar de achtergrond van de crisis, interviewt er Britse, Amerikaanse en IJslandse economen over, en ook (oud-)politici en journalisten. Hij reist naar Londen, New York, Luxemburg en het belastingparadijs Tortola, een van de Britse Maagdeneilanden.

Sigurdsson doet niet alsof hij een objectieve film maakt. Hij is persoonlijk geraakt door de crisis: hij verloor de baan die hij had naast zijn theaterwerk, hij kan de lening voor zijn auto en zijn huis niet meer afbetalen. Sigurdsson heeft een boodschap en die zet hij dik aan met zijn beelden: bij gesprekken over IJslandse vriendjespolitiek zie je aasgieren die in een kadaver pikken. Hij maakt voor de camera ook ruzie met medewerkers van de organisatie Transparency International die IJsland indeelden bij de minst corruptie landen in de wereld.

Ook bij de Europese Commissie in Brussel heeft Sigurdsson nog missiewerk te doen. De ambtenaren die over uitbreiding gaan, schreven vorige week nog in een analyse dat het wel meeviel met de corruptie in IJsland. Dat zou blijken uit studies van „een aantal onafhankelijke evaluatiecommissies”.

Al zijn er volgens de Europese Commissie nog wel „vragen over mogelijke belangenverstrengeling in het openbare leven in IJsland, zoals de nauwe banden tussen de politiek en het zakenleven, vooral in het licht van de kleine bevolking en de geïsoleerde locatie”.

De Commissie-ambtenaren gingen zelf op zoek naar Sigurdsson omdat ze zijn film wilden zien. Of hij een dvd kon opsturen. „Maar die hadden we nog niet”, zegt Sigurdsson, net voor de vertoning in Brussel. Dus kwam hij zijn film zelf brengen. Hij nam een naaste medewerker mee, de producer en de cameraman. „Ik vind het geweldig dat ze er belangstelling voor hebben.”

De Brusselse vertoning is net in de week dat er nog druk wordt onderhandeld over een nieuw akkoord van Nederland en Groot-Brittannië met IJsland: over terugbetaling van de schulden, bijna 4 miljard euro, na het faillissement van internetspaarbank Icesave. Komend weekeinde is er, als er geen nieuw akkoord komt, een referendum over een eerder deal – die de IJslandse president niet wilde tekenen.

Filmmaker Sigurdsson vindt dat IJsland schuld moet bekennen, zijn verplichtingen moet nakomen en snel moet proberen om uit de crisis te komen. Het referendum, zegt hij, houdt alles op. Of lidmaatschap van de EU zijn land kan redden? „Ik zou er vóór zijn. Maar het liefst nog zou ik zien dat IJsland weer bij Noorwegen gaat horen.”