Breuk coalitie gaf vooral PvdA duw in rug

Ieder op hun eigen manier verwerken PvdA en CDA de kabinetsval. Met de andere partijen breken ze zich nu het hoofd over de mogelijke coalities na 9 juni.

Een vechtscheiding. Zo noemde CDA-fractievoorzitter Pieter van Geel deze week de ruzie tussen de PvdA en het CDA die uitmondde in de kabinetsval. Anderhalve week voor de raadsverkiezingen stapte de PvdA uit de regeringscoalitie. Met landelijke verkiezingen op komst grepen landelijke politici het podium van de verkiezingscampagne aan om de echtscheidingsboedel te verdelen, en vast op zoek te gaan naar nieuwe partners.

Van de twee huwelijkspartners lijkt de PvdA de scheiding het snelst verwerkt te hebben. In de eerste dagen na de crisis grepen CDA’ers en PvdA’ers elke gelegenheid aan om elkaar te beschuldigen van de val. PvdA’ers begonnen al snel daarna ook over de successen van het gevallen kabinet. Over het CDA zeiden ze weinig meer. Voor CDA’ers bleek dat moeilijker. Demissionair minister Maxime Verhagen (Buitenlandse Zaken, CDA) zei gisteren nog dat de PvdA „doelbewust” had aangestuurd op een crisis.

De PvdA vond al snel een ander doelwit. Frans Timmermans herhaalde het oude PvdA-standpunt dat zijn partij nooit met de PVV van Geert Wilders zou regeren, en riep andere partijen op zich daarbij aan te sluiten. Het leverde hem veel kritiek op. Maar de PvdA nam zo wel de rol over van D66 als Wilders-bestrijder. Daarbij probeert PvdA-leider Wouter Bos – anders de D66 en SP – Wilders niet persoonlijk aan te vallen, maar vooral het fundamentele verschil van mening te benadrukken over de plaats van moslims in de maatschappij. Bos: „Ieders vrijheid is in Nederland evenveel waard.”

De hervonden vrijheid gaf de PvdA ook de kans „een ruk naar links” te maken, zoals fractieleider Mariëtte Hamer het noemde. Die terugkeer naar de tijd van voor het afschudden van de ideologische veren lijkt de partij goed te bevalen. Wouter Bos leek haast opgelucht weer te kunnen praten. Hamer kon zonder angst voor ruzie in de coalitie afstand nemen van een kabinetsplannen voor marktwerking in de zorg.

Bij het CDA geen nieuwe boodschap, maar het beproefde recept: een nieuw kabinet moet fors bezuinigen, en binnen acht jaar moet het miljardengat in de overheidsfinanciën zijn gedicht. Dat de PvdA dat binnen 10 à 15 jaar wil doen, geeft het CDA de gelegenheid zich daar tegen af te zetten. Balkenende speelde geen grote rol in de campagne. Het CDA liet Van Geel de tv-debatten doen. Door exclusieve optredens op tv wilde de premier zich een staatsman tonen. Maar daar moest hij zich vooral verdedigen tegen het voortijdige einde van zijn vierde kabinet.

Dat burgers een nieuwe gemeenteraad moeten kiezen, leek de laatste week vergeten. Een tegenvallende uitslag zou de positie van Balkenende en Bos als partijleider kunnen verzwakken. En dat geldt misschien ook wel voor de moeizaam opererende SP-leider Agnes Kant.

Voor het oog van camera’s begonnen de partijleiders al aan coalitievorming voor na de verkiezingen van 9 juni. Dat lijkt een moeizaam proces te worden, vooral vanwege de vele eisen die de partijen aan mogelijke partners stellen.

Een partij die géén partij uitsluit als coalitiegenoot is bijna iets bijzonders geworden. Van de waarschijnlijke toekomstige regeringspartijen zeggen alleen CDA en VVD nog met iedereen te willen regeren. D66, SP, GroenLinks, PvdA, de ChristenUnie en de Partij voor de Dieren willen onder geen beding met Wilders samenwerken. Maar die wil niet praten over het verhogen van de AOW-leeftijd. CDA en VVD zijn hier uitgesproken voorstander van.

Een coalitie gebouwd rond die drie partijen is dus niet zonder problemen. Niet alleen omdat ook de harde anti-islamstandpunten van Wilders ook voor CDA en VVD moeilijk te verteren zijn, maar ook omdat ze samen volgens de huidige peilingen minimaal één andere partij nodig hebben om een robuuste meerderheid te halen. Dat zal dan Trots op Nederland van Rita Verdonk of de orthodox-christelijke SGP moeten zijn.

Een progressieve coalitie dan, zoals Mariëtte Hamer in deze krant voorstelde? Ook weer lastig. SP-leider Agnes Kant noemde D66-leider Pechtold eerder „een rasrechtse liberaal”, en zei de stemmen op hem „een vergissing” zou zijn.

Wilders, Balkenende en Bos zullen na woensdag de hoofdrolspelers zijn in een campagne vol persoonlijke aanvallen. Wilders morrelt aan bestaande machtsverhoudingen, Bos is namens links zijn grootste tegenstander en Balkenendes CDA maakt ondanks alles goede kans de grootste partij te blijven. Op 9 juni beslist de kiezer. Maar die weet minder dan ooit voor welke regeringscoalitie hij eigenlijk stemt.