Bernlefs Geleende levens

Snelste stijger deze week in de CPNB-bestseller top 60: Bernlef, met een bundeling van drie novellen, onder de titel Geleende levens (Querido, € 18,95). Een vreemde eend in de bijt, tussen de afslankboeken, detectives en bekende Nederlanders. Nee, gewoon literatuur. Geschreven door een inmiddels toch wat oudere man die niet aan mediahypes doet. ‘Novellen’ bovendien, normaal gesproken al net zo lastig te verkopen als ‘korte verhalen’. En dan ook een boek dat tot nog toe slechts één recensie kreeg, te weten in De Telegraaf. Een onvermoed contingent aan boekenlezers bij de grootste krant van Nederland? Waarschijnlijk niet: Geleende levens werd in de recensie als obligaat bestempeld en Bernlef kreeg het verwijt dat hij zich weer eens herhaalde. Dus hoe dan het succes te verklaren?

Het zou kunnen dat uitgeverij Querido plekken bij de kassa heeft opgekocht om zo de boeken in stapels kwijt te kunnen. Maar dan nog… Bernlef begon op plaats 58 steeg in 1 week naar plek 44. Het zou kunnen dat het domweg aan Bernlef ligt.

En terecht, het is namelijk behoorlijk obligaat om Geleende levens als obligaat weg te zetten. Bernlef pakt zijn vertrouwde thema – het vormgeven van het verleden hangt samen met de herinnering – andermaal op, ongeacht of dat nu te maken heeft met persoonlijke omstandigheden of maatschappelijke veranderingen.

Het mooie aan deze novellen is dat Bernlef de opties naast elkaar zet, in elk van de drie vanuit een fijn tragisch uitgangspunt. Een soapacteur die na twintig jaar opeens uit de serie wordt geschreven en niet meer in staat lijkt een nieuw leven op te bouwen, totdat hij zijn finale rol krijgt toebedeeld: hij wordt de vroegere liefde van een joodse vrouw, die ervan uitging dat haar geliefde door de nazi’s was omgebracht.

De andere novellen hebben helaas iets meer suspence. In de ene (‘Geleend leven’) krijgt een oplichter een nieuw leven als Zweeds vertaler – Bernlef, zelf ook vertaler uit het Zweeds, heeft humor genoeg om de knipoog te maken dat auteur zijn evengoed een geleend leven is – in een verlaten Frans provinciedorp. Het leven van de vertaler blijkt dichterbij dan de oplichter in eerste instantie had vermoed, waardoor de levens van vertaler en oplichter merkwaardig samenkomen. Het slot is wat afgeraffeld, maar het gegeven is er niet minder om.

En tot slot: een ambtenaar die zich in waarschijnlijk Roemenië een nieuwe rol moet aanmeten wanneer hij als derderangs ambtenaar in het gemeentearchief de beheerder wordt van de verzamelde standbeelden van de oud-dictator. ‘Daar stonden ze, sommige met een uitgestrekte rechterarm tegenover elkaar, alsof de dictator niet langer naar de toekomst wees maar naar zichzelf, of zijn alter ego hem met uitgestrekte arm ergens van beschuldigde’. Ook hierin is de plotwending niet het meest geslaagde onderdeel, maar het beeld van de naar zichzelf wijzende dictator beklijft.

Alle thema’s kwamen al eens eerder aan de orde. Dat mag je een schrijver aanrekenen, maar het hoeft natuurlijk niet. Het verleden dat het heden vormt en andersom is nu eenmaal en mooi onderwerp, en Bernlef is een kei in het uitwerken daarvan. Misschien is die herhaling ook wel de sleutel tot het succes. Op naar de top 10.

Toef Jaeger