Bonussen creëren tweedeling

Het is weer bonustijd. Grote bedrijven publiceren de beloning van de baas in krimpjaar 2009. Een tweedeling tekent zich af. Hoe ziet de trend eruit?

De bonusbarometer is van slag. Hebben topmanagers hun doelen in het krimpjaar 2009 gehaald? Krijgen zij een geldbonus omdat de beoogde resultaten behaald zijn? Nu maken bedrijven de cijfers bekend. Maar een bonus is inmiddels meer dan een financieel-economische afrekening. De hoogte van de bonus is een barometer geworden van het publieke ongenoegen over topbeloningen. Wil het bedrijf zich wel rekenschap geven van veranderde opvattingen in de politiek-economische arena?

Kenmerkend voor de geïntensiveerde aandacht in Den Haag is het feit dat Centraal Planbureau, macro-economisch kabinetsadviseur bij uitstek, recent een onderzoek publiceerde om de „structurele ontwikkeling van topbeloningen in kaart te brengen en te verklaren”. Wat blijkt? Bedrijven met een beursnotering betalen hun topmanagers een kwart tot de helft beter dan bedrijven zonder notering. En: de beloning van topmanagers van beursgenoteerde bedrijven is tussen 1999 en 2005 gemiddeld jaarlijks 9 procent gestegen, terwijl daar „nauwelijks een groei van de toegevoegde waarde tegenover staat”.

Bonussen staan er gekleurd op sinds de kredietcrisis in de zomer van 2007. Waren bonussen niet een drijfveer voor roekeloos gedrag? Als een manager een miljoen krijgt, verdient hij het dan ook?

De afgelopen jaren ageerden beleggers en vakbonden al regelmatig tegen sommige beloningspraktijken. En dat heeft effect. In Nederland mogen aandeelhouders, in tegenstelling tot bijvoorbeeld de Verenigde Staten, stemmen over het beloningsbeleid.

Grote Nederlandse ondernemingen zoeken nu vooraf de dialoog met hun beleggers, vertelt Paul Frentrop, hoofd corporate governance van vermogensbeheerder APG, die onder meer werkt voor pensioengigant ABP (208 miljard euro beleggingen). Commissarissen en bestuurders willen geen publiek conflict riskeren. Ondernemingen als energiebedrijf Shell, waar beleggers vorig jaar massaal de beloningspraktijk verwierpen, en DSM, dat zijn beloningsvoorstellen terugtrok na kritiek van de vakbonden, hielden nu uitgebreide consultaties.

En zo tekent zich in Nederland een tweedeling af. Frentrop: „De trend is versobering. Dat zie je bij ondernemingen als TNT en DSM, die meer gevoelig zijn voor druk van vakbonden en bij financiële instellingen, zoals SNS Reaal, Aegon en ING die hun bonusbeleid matigen.” Daartegenover staan ondernemingen als KPN en Philips die op oude voet doorgaan, terwijl Shell een eind maakt aan gratis bonusaandelen voor de top.

Dezer dagen publiceren bedrijven hun jaarverslagen met de bedragen. Doelstellingen gehaald? Ja, het bedrijfsresultaat van Philips is ondanks de crisis sterk verbeterd, directievoorzitter Gerard Kleisterlee krijgt een bonus van 962.720 euro, een verviervoudiging ten opzichte van 2008.

Doelstelling deels gemist? Bestuursvoorzitter Ad Scheepbouwer van KPN krijgt een geldbonus van 600.000 euro, een ruime halvering ten opzichte van 2008.

Het winterweer ontregelde het spoor en directievoorzitter Bert Meerstadt van NS ziet dat terug in zijn gehalveerde bonus: 71.009 euro. Jammer voor Haïti. Meerstadt had zijn bonus bij voorbaat toegezegd aan de inzamelingsactie voor de slachtoffers van de aardbeving.

Maar de jaarverslagen bieden ook opmerkelijke veranderingen: her en der worden duurzaamheidscriteria geïntroduceerd voor het vaststellen van bonussen.

Maar er is meer. Het oogt als een trendbreuk. „Eigenlijk loopt de discussie sinds 1980, toen Jaap Boersma de top van Ogem als graaiers betitelde”, zegt Frentrop. In 1997 kritiseerde toenmalig minister-president Wim Kok (PvdA) de exhibitionistische salarisstijgingen. In 2003 ontwierp ex-Unilever-topman Morris Tabaksblat een conceptcode voor goed ondernemingsbestuur met een maximale bonus van 100 procent van het jaarsalaris. Een stille revolte in het bedrijfsleven voorkwam dat.

Nu gaat het toch die kant op. Welkom in de ‘Max 100 club’. Postbedrijf TNT stelt zijn aandeelhouders voor om de jaarlijkse geldbonus en de langetermijnaandelenbonus samen te maximeren op één jaarsalaris. TNT zette de geldbonus voor bestuursvoorzitter Peter Bakker over 2009 vast op 460.000 euro, de helft van zijn salaris. Ook DSM, Aegon en ING zitten bij de ‘Max 100 club’.

Frentrop. „In 2003 kon het allemaal niet, maar via Wouter Bos als minister van Financiën en de nieuwe bankencode voor goed bestuur is het in de financiële wereld nu toch gebeurd.”

Toch is het maar een stap, zegt hij. „Bedrijven zien lange termijn als een periode van drie jaar. Voor een pensioenfonds is dat echt veel langer.” En bedrijven maken hun beloningsbeleid nodeloos ingewikkeld, tien pagina’s tekst en tabellen. „Soms denk ik wel eens: wat is er mis met gewoon een goed salaris?”