Metrodrama brengt meer onheil over Keulen

Een bouwput van de Keulse metro wordt dit weekeinde onder water gezet. Om de stabiliteit te testen. Want er is geknoeid tijdens de bouw en misschien is daardoor het archief ingestort.

Goed nieuws uit Keulen: een aanzienlijk deel van het Rijnlandse geheugen is bewaard is gebleven. Veel stukken die in het ingestorte stadsarchief van de Duitse domstad lagen, zijn tegen de verwachting min of meer intact geborgen. Het slechte nieuws luidt dat met de aanleg van de metrobuis waarin het archief precies een jaar geleden wegzakte, van alles mis blijkt te zijn.

De kolossale puinberg aan de Severinstrasse is afgegraven. Een gapend gat, netjes aangeharkt, markeert de plaats waar tot dinsdagmiddag 3 maart 2009 het gebouw van het stadsarchief stond.

Stadswacht Victor Ardelean loopt hier al bijna twaalf maanden zijn ronden. Hij maant nieuwsgierigen tot voorzichtigheid en stuurt opdringerige kijkers weg. „Ik heb de puinberg van zes meter hoog zien slinken tot er niets meer over was”, zegt hij. Alle puin is voorzichtig weggehaald en daarna uitgeselecteerd. Nu ligt nog 10 tot 15 procent van de archiefstukken ergens in het grondwater. Volgens Ardelean kan de zoektocht daarnaar beginnen als een damwand is geslagen en het water is weggepompt.

Geen Keulenaar is die onheilsmiddag vergeten. Even voor twee uur waarschuwden bouwvakkers die werkzaam waren in de metroschacht aan de Waidmarkt/Severinstrasse dat het stadsarchief op instorten stond. Korte tijd later stortte het pand met donderend geraas ineen. Het werd verzwolgen door de tientallen meters diepe metrobuis die ondergronds in aanbouw is en waaraan het archief met zijn voorkant grenst.

Twee mensen komen om het leven; het onvergankelijk geachte stadsarchief van Keulen, een van de oudste en waardevolste van Duitsland, lijkt compleet vernietigd. Het was groot nieuws, niet alleen in Duitsland. In het archief waren duizend jaar oude manuscripten opgeslagen, historische unicaten van stads- en kerkbestuur, papieren nalatenschappen van bekende Keulenaars als Heinrich Böll, Wilhelm Marx en Jacques Offenbach, registers, kaarten, tekeningen, oorkonden. Weg, kapot, verdwenen onder die immense puinberg. „Een culturele ramp voor Europa”.

De gevolgen blijken een jaar na dato minder erg dan aanvankelijk gevreesd. Een medewerkster van de stad Keulen zegt namens het archief dat vast staat dat 35 procent van de stukken „zeer zwaar beschadigd” is, 40 tot 50 procent „middelzware schade” en 15 tot 25 procent „lichte schade” heeft. Dat klinkt anders dan „compleet vernietigd.”

De zwaar beschadigde stukken verkeren volgens hoofd restauratie Nadine Thiel in een „dramatische toestand”. Maar daar staat tegenover dat veel historische archiefstukken die verloren waren gewaand, in redelijk goede staat zijn geborgen. Zoals grote delen van de manuscriptenverzameling, waaronder twee delicate handschriften van kerkfilosoof Albertus Magnus (De animalibus en het commentaar op het Matteüsevangelie); vier boeken van de Keulse raadsheer Hermann Weinsberg uit de zestiende eeuw; stadsrekeningen uit de Middeleeuwen; raadsprotocollen uit de jaren 1396-1798; grote delen uit de nalatenschap van schrijver Heinrich Böll en het register van de burgerlijke stand. De akten van geboorte, huwelijk en overlijden verkeren in opmerkelijk goede staat.

Uit een recente tussenbalans van archiefdirectrice Bettina Schmidt-Czaia blijkt dat 85 tot 90 procent van de stukken uit het puin is gehaald. Archieven in heel Duitsland hebben het afgelopen jaar het beschadigde materiaal opgenomen, uit voorzorg meestal in gevriesdroogde toestand.

Sinds begin dit jaar komt alles weer terug naar Keulen, waar in een geklimatiseerde hal in de wijk Porz restauratie en digitalisering plaatsvindt. „Een uiterst kostbare en tijdrovende mammoetopgave”, volgens de Keulse wethouder van cultuur Georg Quander: minstens 350 miljoen euro voor een tijdsbestek van misschien wel dertig jaar.

Voor Keulen is het stadsarchief hoofdtoneel. Het heeft van alles teweeggebracht: vrijwilligersacties, donaties van bedrijven en particulieren, de oprichting van een stichting ter ondersteuning van de restauratie; vaststelling van plaats en opleverdatum van een nieuw pand.

Tegelijkertijd ontvouwt zich op het zij-toneel een nieuw drama, de Keulse versie van problemen met de noord-zuidlijn. De Kölner Stadt-Anzeiger – een lokale krant met een stevige reputatie van onderzoeksjournalistiek – onthulde vorige week dat bij de bouw van de nieuwe Keulse metrolijn op grote schaal is geknoeid. Het geldt als zeker dat het ongeluk met het stadsarchief is veroorzaakt door werkzaamheden aan de metrolijn in de Severinstrasse. Daar en in de werkputten van de aangrenzende Waid- en Heumarkt zijn in het verleden systematisch ijzeren beugels gestolen; materiaal waarvan vermoed wordt dat het niet is verwerkt in de betonnen wand die het grond- en Rijnwater moet weren. Het ijzer zou van de bouwplaats zijn gestolen en aan schroothandelaars zijn verkocht. Bouwtoezicht zou er nauwelijks zijn geweest.

De opdrachtgever, de Kölner Verkehrs-Betriebe, geeft toe dat er twijfels zijn over de wijze waarop men de bouwer, het Duitse Bilfinger Berger-concern, heeft gecontroleerd. De gemeente wil dit weekeinde de metroschacht aan de Heumarkt gecontroleerd onder water zetten om het stijgende Rijnwater tegendruk te geven. De twijfel is gezaaid, ook doordat Bilfinger-Berger toegeeft „fouten” te hebben gemaakt.

Bij de bouwpunt in de Severinstrasse zegt een werknemer dat hij in het verleden wekenlang geen bouwinspecteurs heeft gezien. Omwonenden zeiden vorig jaar tegen deze krant dat ze zich niet langer veilig voelden en dat hun vertrouwen in de metroaanleg verdwenen was. In de situatie is een jaar later nauwelijks verandering gekomen.

De smalle en drukke straat, de dreigende rivier en de mogelijk instabiele, diepe werkputten liggen er net zo bij als in maart 2009. En dan is er nu het nieuws over de gestolen stalen beugels. Margarete Koenig, buurtbewoonster die in een tabakswinkel aan de Waidmarkt sigaretten heeft gekocht, zegt verbolgen: „Het stinkt, en dat doet het al jaren. Wanneer wordt ons stadsbestuur wakker? Laten we die rotput dichtgooien en de metrobouw vergeten voordat er nog meer kapot gaat”.