'Geheim van de raadkamer' heeft langste tijd gehad

Afwijkende meningen van leden van een rechterlijk college blijven geheim. Daar moet een einde aan komen, betoogt Frank Kuitenbrouwer.

Na de veelbesproken kloof tussen de burger en zijn politieke vertegenwoordigers is nu de rechterlijke macht aan de beurt. Kunnen de mensen met name de strafvonnissen nog wel volgen? Al meer dan vijf jaar is de rechterlijke macht bezig met het Project Motiveringsverbetering in Strafvonnissen (Promis). Maar daar ontbreekt een belangrijk element aan: de mogelijkheid voor individuele leden van een rechterlijk college om in de uitspraak blijk te geven van een afwijkend oordeel (dissenting opinion).

Rechterlijke uitspraken kunnen de uitkomst zijn van een interne ‘stemming’: 3-1 in een rechtbank of in hoger beroep bij het gerechtshof en zelfs 3-2 in de Hoge Raad. Verschillen van mening worden echter in het vonnis afgedekt. De reden is het ‘geheim van de raadkamer’ waarin het college beraadslaagt. Daar wordt in ons land van oudsher zeer aan gehecht.

De nieuwe president van de Hoge Raad, Geert Corstens, zei in een interview met het Nederlands Juristenblad van 1 mei 2009: „Partijen in een rechtszaak willen een ondubbelzinnige beslissing. Dat is: spreek met één stem en niet anders.” Maar in een interview met dagblad De Pers in november ging hij zoals dat heet ‘om’ en sprak zich uit voor openheid over afwijkende meningen.

De dissenting opinion komt uit de VS. Een voorganger van Corstens, mr. S. Royer, vond dat niet een aanbeveling. „Weet u waar dat door komt? Het waken tegen luiheid, iedereen werd dan gedwongen echt mee te doen. Maar ik kan u verzekeren dat zo’n aansporing in de Nederlandse omstandigheden niet nodig is.”

Zeker met de hedendaagse nadruk op productienormen voor het rechtsbedrijf vallen Nederlandse magistraten inderdaad moeilijk van laksheid te betichten. Dat zegt echter nog niet alles over de kwaliteit van de vonnissen. En daar gaat het de rechtzoekende toch om.

Waarom wordt er zo weinig gepraat over goede rechtspraak? De Tilburgse hoogleraar Maurits Barendrecht noemde eens tien redenen, waaronder „de rechtspraak is te eenvormig voor een goed gesprek”. Dat heeft ermee te maken dat rechters allemaal zijn opgeleid aan een Nederlandse universiteit en doorgaans weinig ervaring buiten het rechtsbedrijf hebben. Er is een conformistische druk, sociaal maar ook door de targets. Rechter-plaatsvervangers die voor een frisse blik kunnen zorgen, plegen zich snel aan te passen, signaleerde het tijdschrift voor de rechterlijke macht Trema van december.

De conformistische druk culmineert in ons hoogste rechtscollege, de Hoge Raad. Deze wordt een ‘dempende invloed’ toegeschreven. Dat is op zichzelf niet slecht. Maar het dempen kan ook doorslaan. „Is er iemand die gelooft dat in zaken van groot maatschappelijk belang alle leden er altijd dezelfde mening op nahouden”, heeft het Hoge Raadslid Wilhelmina Thomassen openlijk gevraagd. Zij heeft zitting gehad in het Europees Hof voor de mensenrechten, de hoogste rechter in ons deel van de wereld, waar dissenting opinions geheel ingeburgerd zijn. Het is ook niet goed voor de onafhankelijkheid van een rechter als hij zijn naam moet zetten onder een vonnis waar hij serieuze bezwaren tegen heeft. Ruimte voor dissenting opinions maakt uitspraken relevanter voor de juridische en maatschappelijke discussie. Alleen al de mogelijkheid dwingt tot grotere duidelijkheid van de uitspraken, die er nu omwille van de lieve vrede wel eens bij inschiet.

De Amerikaanse ervaring leert dat de minderheid van vandaag een meerderheid van morgen kan zijn. Dit draagt bij aan de rechtsvorming. „Het prent de jurist én de staatsburger in dat deze ontwikkeling stapje voor stapje gaat, dat rechters zoekend en tastend hun werk doen”, betoogde de Tilburgse rechtsgeleerde Schoordijk al jaren geleden. Het is wel zo eerlijk daar niet verstoppertje mee te spelen. De vertrouwelijkheid van het rechterlijk beraad hoeft ook niet in de weg te staan bij de publicatie van afwijkende meningen. Integendeel: het huidige raadkamergeheim staat op gespannen voet met de plicht van rechters hun vonnissen goed te motiveren.

Denkt u de dissenting opinion onder uw leiding nog mee te maken, vroeg De Pers aan Corstens. De Nederlandse ‘Opperrechter’ verwees diplomatiek naar ‘de politiek’ maar zei niet te verwachten „dat die dit op dit moment zal aangrijpen”. Toch dient de kwaliteit van de rechtspraak ook de politiek een voortdurende zorg te zijn. Actie dus.

Frank Kuitenbrouwer is medewerker van NRC Handelsblad.

Volgende week verschijnt van hem het boek Recht & Vrijheid, een verzamelbundel van zijn columns op de Opiniepagina.

    • Frank Kuitenbrouwer