Alle butlers heten hier Zachar

De hoofdpersoon van Pieter Waterdrinkers nieuwe roman verruilt Hollands calvinisme voor voortfeestende nouveau riche in Moskou. Ze ontdekt de pijnlijke leegte achter de orgie.

Tekening Martien Bos
Tekening Martien Bos

Pieter Waterdrinker: De dood van Mila Burger. De Arbeiderspers, 400 blz. € 19,95

Een schrijver die zijn roman De dood van Mila Burger noemt schept ten minste twee verwachtingen. In de eerste plaats dat het personage Mila Burger het einde van het boek niet haalt. In de tweede plaats dat haar lot niet op zichzelf staat, maar geldt voor de burger in het algemeen. In het geval van Pieter Waterdrinker kan het dan nog over burgers van twee landen gaan: Nederland en Rusland. Waterdrinker (1961) is een Nederlander die al jaren in Moskou woont, zijn hoofdpersoon heeft de omgekeerde weg afgelegd, van een dorpje uit het Tataarse Kazan, via Moskou naar Duin aan Zee, een kustdorpje waarin zonder veel moeite het eerder door Waterdrinker vereeuwigde Zandvoort te herkennen is.

Mila Burger heeft al heel wat voor de kiezen gehad als ze in Duin aan Zee arriveert: dit beeldschone weesmeisje (‘Die prinses mag je over een paar jaar wel met touwen aan je vastbinden’) is opgevoed door haar grootouders – tot haar grootvader op de fabriek in de centrifugeketel valt en zelfs zijn lijk niet meer ‘toonbaar’ is. Als student Duits in Moskou heeft ze precies één vriendin, die ze ontmoet in een abortuskliniek waar ze belandt na verkracht te zijn in haar eigen studentenkamer. Uiteindelijk vertrekt ze naar Nederland in het kielzog van Nico Burger, de man die haar haar achternaam zal geven.

Als het portret van Nico Burger weergeeft wat Waterdrinker van de Nederlandse burger vindt, dan zien we de auteur hier voorlopig niet terug. Nico Burger is een dommige en gierige saaio in een slobbertrui, bazig tegen zijn vrouw en onder de plak bij zijn moeder, rancuneus ten opzichte van de rest van de wereld. De overige Hollanders in het boek komen er niet veel beter af: er woont een zelfingenomen kluitje cultuurbarbaren aan de Noordzee. Het is het land waar de tegen de klippen op integrerende germanist Mila Burger niet werkt aan haar proefschrift, maar met de luiers van de terminaal zieke mevrouw Kramer in de weer is, in de thuiszorg.

De troosteloosheid van het bestaan in Duin aan Zee – en enkele vernederingen van haar harteloze echtgenoot – maken dat Mila zich na tien jaar laat verleiden tot een terugkeer. Je geeft haar geen ongelijk: na zoveel calvinistische leegte wil je wel weer eens wat mensen met temperament om je heen. Mila belandt in het decadente Moskou waar de allerrijksten, onder wie haar oude vriendin Asja, proberen álle geneugten van het leven met elkaar te verenigen, met ontluisterende gevolgen. En dan wordt ze verliefd op Ilja Romanowski, een wat oudere knappe man die zijn rijkdom en landgoed combineert met de culturele en persoonlijke diepgang waar Mila zo lang naar gesnakt heeft. Hij heeft ook een verleden dat in de loop van de roman steeds bedreigender wordt voor hun geluk.

Waterdrinker laat Mila Burger en haar omgeving nogal wat overkomen (dode kinderen, heimelijke homoseksualiteit, orgieën, spiritisme en een duel), waardoor De dood van Mila Burger een erg losse roman is geworden waarin de personages aan de vlakke kant zijn. Over Mila kom je niet veel meer te weten dan dat ze een fatsoenlijke vrouw is, meestal sociaal en soms impulsief – dat laatste vooral als ze van een ander een duwtje krijgt. Veel van de verwikkelingen in de roman – en zeker die aan het slot – zijn door de summiere psychologische inbedding curieus. Gelukkig heb je niet veel tijd om je aan dergelijke zaken te storen: Waterdrinkers schetsen van de verschillende milieus waarin Mila belandt zijn vlot, beeldend en amusant. Hij heeft oog voor detail, zoals voor de schroevendraaier die eenzaam in een droge aquariumbak in een Sovjet-dierentuin ligt.

Waar hij Nederland beschrijft, levert dat vooral een komische karikatuur op, tussen de Russen lijkt Waterdrinker iets dringenders kwijt te willen. Dat wordt het efficiëntst samengevat door de rijke Asja, die aan de verbaasde Mila uitlegt dat alle butlers Zachar heten. De naam verwijst naar de bediende van Gontsjarovs legendarische luiaard Oblomov. In het moderne Rusland heten nu álle bedienden Zachar omdat ze van hetzelfde uitzendbureau komen, dat het de klanten niet te ingewikkeld wil maken (alle dienstmeisjes heten Dina).

Het is een van de manieren waarop Waterdrinker duidelijk maakt dat de nouveau riche in Rusland feitelijk leeft in een remake van de tsarentijd. Zie ook de van de Romanovs afgeleide naam van Mila’s minnaar, de bals, de landgoedscènes en de officiële ontvangsten. De dood van Mila Burger is in veel opzichten een roman over het eenentwintigste-eeuwse Rusland, vormgegeven volgens de wetten van de negentiende-eeuwse roman.

De parallel tussen het tsaristische Rusland en dat van Poetin is niet nieuw, het interessante van Waterdrinkers roman is dat hij zo nadrukkelijk de aandacht vestigt op de obsessie van de rijke Russen met die tijd. Ze noemen hun butler Zachar om maar weer iets van dat glorieuze verleden te voelen, ze trekken zich terug op een landgoed zonder computer en voor ze beseffen wat ze doen, werpen ze de ander een handschoen in het gezicht, met een duel tot gevolg.

Het maakt hen bespottelijk, en dat zien de personages zelf ook wel, maar juist dat laatste geeft hun ook iets tragisch. Ze weten dat ze niet terug kunnen en storten zich dus op het namaken van dat verleden, zonder hoop op iets echts. Zo laat Waterdrinker niet alleen de leegte zien, maar ook de wanhoop van de mensen die dachten dat ze het wanhopigste deel van de wereldgeschiedenis juist achter de rug hadden.