Onopgesmukt als zijn storyboards

Het Stedelijk Museum Schiedam toont het werk van Alex van Warmerdam.

Dit multitalent is vooral bekend als regisseur en acteur, maar schildert en schrijft ook.

Alex van Warmerdam (57) is een veelzijdig man. Hij bedenkt en regisseert speelfilms en toneelstukken waarin hij zelf ook vaak acteert; hij tekent en schildert en schrijft romans en gedichten. Die veelzijdigheid was het uitgangspunt voor het eerste museale overzicht van zijn werk in het Stedelijk Museum Schiedam.

Er zijn schilderijen te zien, geschilderde theater-attributen, storyboards voor films, kostuumontwerpen voor toneel en voorstudies en ontwerpen voor affiches. Gedichten en toneelteksten staan in plakletters op de wanden, er worden film- en videofragmenten vertoond en er staat bijvoorbeeld een maquette van het zwarte huis met witte ramen dat speciaal werd gebouwd voor de opnames van Van Warmerdams meest recente film De laatste dagen van Emma Blank.

De hoeveelheid roept bewondering op. Wat een talent, wat een vindingrijkheid, en waar haalt die man de energie vandaan om al die ideeën zo zorgvuldig en aanstekelijk uit te werken? Maar de van-alles-wat-presentatie heeft ook een nadeel: je loopt er als bezoeker wat opgejaagd doorheen. Die onrust wordt vooral veroorzaakt door alle verschillende geluiden bij de stukjes film en theater die op monitors en projectieschermen te zien zijn.

De filmfragmenten doen natuurlijk geen recht aan de films – die moet je in hun geheel zien, in alle rust en liefst in een bioscoop, niet in kleine stukjes die om het hardst staan te schreeuwen tussen Van Warmerdams beeldende werk. De kakofonie van geluiden haalt je bovendien uit de concentratie die de tekeningen en schilderijen verdienen.

Het rustigste deel van de tentoonstelling is de zaal met ongeveer zeventig kleine gouaches die Van Warmerdam in 2000 en 2001 maakte voor de zaterdagbijlage van NRC Handelsblad. Het zijn schilderijtjes op papier, bijna net zo doelmatig en onopgesmukt getekend als zijn storyboards, en meestal alleen in zwart, wit en grijs uitgevoerd. Ze hangen in een lange lijn, dicht tegen elkaar aan. Als je langzaam door de zaal wandelt – en eventueel later thuis nog eens door het mooie boek bladert waarin de serie is gereproduceerd – ontvouwt zich een wereld die nog iets surrealistischer is dan die in Van Warmerdams films. Een paard loopt op vier hooggehakte damesbenen, er steekt een grote vork in de billen van een zittend naakt en Kapitein Haddock ontmoet de paus en de koningin.

Van Warmerdam werkt vaak naar foto’s. Dat doen veel figuratieve schilders en meestal stoort dat, omdat zij die nageschilderde foto’s dan geen nieuw leven weten in te blazen. Ze krijgen het platte plaatje niet terugvertaald van foto naar werkelijkheid – al was het maar naar hun eigen werkelijkheid. Bij Van Warmerdam echter stoort het niet of nauwelijks, omdat zijn beelden op geen enkele manier echt hoeven te lijken. Van Warmerdam maakt – ook in zijn films – geen werkelijkheid en zelfs geen schijnwerkelijkheid, maar een ronduit gekunstelde wereld, waarin mensen niet natuurlijk praten en geen realistische levens leiden.

Dit is het heldere, verstikkend opgeruimde Hollandse decor dat we kennen uit films als De Noorderlingen en Kleine Teun. Doosachtige jaren vijftig-nieuwbouw, langs de liniaal getekend plaveisel, van karton gevouwen auto’s en uit papier gescheurde wolkjes. Huizen staan als maquettes in een polder met rechte repen vegetatie. Bossen bestaan uit kaarsrechte boomstammen, die soms aan tralies doen denken. Aan takjes en bladeren doet Van Warmerdam niet: hij schildert alleen de dikke takken, als staketsels of buisconstructies, en groepjes bladeren vereenvoudigt hij tot Rorschachvlekken. Het ziet er allemaal heel toneelmatig uit. ‘Een soort poppenkast’, zei de schilder in een radio-interview.

Vaak zijn in die poppenkast de verhoudingen zoek. Tussen de huisjes in de polder staat een reus van een vent, een zakenman bij een zebra steekt met kop en schouders boven rijtjeshuizen uit en ook in de Emma Blank-poster zijn de mensen veel te groot voor de zwarte villa. De collage-achtige platheid van met name de aan foto’s ontleende figuren past goed in die wereld van bordkarton en zetstukken. Er gebeuren hier ongerijmde dingen, maar in de vormgeving zit samenhang. Stilistisch valt er niets uit de toon.

Weblogger Wim Noordhoek omschreef Van Warmerdams oeuvre deze week als ‘een levenslang stijlvast doorgezet geheel’ en dat was de spijker op zijn kop. In Schiedam is nu dat geheel te zien. De volle breedte. Een volgende tentoonstelling kan misschien worden beperkt tot de tekeningen en schilderijen. Die zijn sterk genoeg om op zichzelf te staan, net als de films in de bioscoop en de stukken in het theater.

Tentoonstelling

Alex van Warmerdam: schilderijen, film, theater.

T/m 24 mei in het Stedelijk Museum Schiedam. www.stedelijkmuseumschiedam.nl ****