Goebbels 2.0 als een popster

Coen van Zwol

De juiste toon treffen in films over de nazitijd – het blijft voor de Duitsers een heikel punt. De pers reageerde gisteren op de Berlinale met boegeroep op de film Jud Süss: Film ohne Gewissen. De film zou van Duitse daders slachtoffers maken.

De film van Oskar Roehler, die meedingt naar een Gouden Beer, behandelt de wording van Jud Süss, een van de weinige massaal bekeken antisemitische propagandafilms die het Derde Rijk voortbracht. De film Jud Süss van sterregisseur Veit Harlan uit 1940 ging over Joseph Oppenheimer, de Joodse financieel adviseur van de hertog van Württemberg, die in de achttiende eeuw tal van nieuwe belastingen hief maar na de dood van de hertog in 1738 werd opgehangen. De film was destijds een groot succes: naar schatting twintig miljoen kijkers zagen hem. De film circuleerde lang in veldbioscopen om Duitse militairen en SS’ers op te hitsen.

In Roehlers film dwingt propagandaminister Joseph Goebbels acteur Ferdinand Marian de rol van de schurk Jud Süss op zich te nemen. Marian, wiens echtgenote half-Joods is, denkt het antisemitisme van de film af te zwakken door hem een menselijk gezicht te geven. Maar zo speelt hij Goebbels juist in de kaart: als donkere, sexy verleider van blonde vrouwen wekt hij des te meer woede.

Duitse journalisten verwijten de makers nu een loopje te nemen met de geschiedenis. Acteur Moritz Bleibtreu (Goebbels), verdedigde zich door Tarantino’s Inglourious Basterds in herinnering te roepen, een film die wel goed viel in Duitsland. „Hitler en Goebbels laten doodschieten in een Parijse bioscoop: is dat geen loopje nemen met de geschiedenis dan?” En Roehler: „Als ik een documentaire had willen maken, had ik geen speelfilm gemaakt.”

Veel Duitse critici menen dat Roehler een te sympathiek beeld schetst van Marian, een paladijn van het naziregime. Hem tot tragische held maken past volgens de Berliner Tageszeitung in een Duitse trend van ‘zelfrechtvaardigingscinema’, waarin Duitsers van daders tot slachtoffers worden. Sinds Der Untergang, over de laatste dagen van Hitler, waren er tal van films waarin Duitsers slachtoffer zijn, zoals Anynoma, over verkrachtingen door Russen aan het einde van de oorlog .

Wrevel wekken ook de satirische elementen, waardoor deze „smaakloze bijdrage tussen film noir, trash en melodrama slechts ontzet lachen wekt”, aldus Kleine Zeitung. De Frankfurter Allgemeine heeft moeite met de karikatuur van Goebbels. Die is hier „een soort popster, een eenpersoonsboyband”, schrijft ook Der Spiegel.