Documentaire of mockumentary?

Is Mr. Brainwash een hoax van kunstenaar Banksy of schiep hij per ongeluk een monster van Frankenstein?

Exit Through the Gift Shop roept vragen op.

Halverwege de competitie voor de Gouden Beer heeft de Berlinale zijn meeste sterren verschoten: Leonardo DiCaprio, Ben Stiller en sir Ben Kingsley lieten zich al de fotografen en handtekeningenjagers welgevallen bij de première van Scorsese’s psychothriller Shutter Island. Maar het fenomeen Banksy toont Berlijn intussen dat je ook aandacht kan trekken door je te verstoppen.

De Brit Banksy is een voorman van street art, vluchtige straatkunst van graffiti, jumboposters, stickers, opblaaspoppen en installaties. Een genie in hype en zelfpromotie: Banksy’s werk gaat op veilingen voor tienduizenden euro’s van de hand sinds hij nepponden op het Notting Hill Carnival verspreidde met de beeltenis van prinses Diana, zijn eigen schilderijen in Tate Gallery hingen en de muur tussen de Westelijke Jordaanoever en Israël beschilderde. In schijnbare tegenstelling daarmee verschijnt hij nooit in het openbaar: de Greta Garbo van de graffiti.

Ook niet in Exit Through the Gift Shop, een provocerende, geestige documentaire over tegencultuur, inkapseling en hype in de kunstwereld. Uiteraard liet Banksy zich ook niet zien in Berlijn, hij sprak het publiek met vervormde stem vanonder zijn vertrouwde capuchon op een video toe. Hij hoopte dat zijn film „voor street art doet wat The Karate Kid deed voor vechtkunst”, maar vreesde dat het „wat Jaws deed voor waterskiën” zou worden.

Is Exit Through the Gift Shop, de ‘street art disaster movie’ die op de valreep aan het hoofdprogramma werd toegevoegd, een documentaire of mockumentary?

Banksy legt in zijn film vast hoe zijn talentloze groupie Thierry Guetta uitgroeit tot een kunstfenomeen. De chaotische, praatgrage Fransman met bakkebaarden handelt in tweedehandskleding en legt zijn leven maniakaal en ongericht op video vast: een kind van onze tijd. Via een neefje belandt Guetta in het milieu van de straatkunstenaars, die gezien de vluchtigheid van hun kunst wel een cameraman kunnen gebruiken.

Zo eindigt hij uiteindelijk bij Banksy, die de Fransman onder druk zet acht jaar aan opnames om te zetten in een documentaire over street art. Het resultaat Life Remote Control blijkt een ramp: „Alsof iemand met een concentratieprobleem zapt op een tv met 900 kanalen”, bitst Baksy. Dus besluit Banksy zelf maar een documentaire te maken van Guetta’s materiaal en stuurt hij de Fransman het bos in door hem aan te moedigen zelf straatkunstenaar te worden.

Dat had hij niet moeten doen: Guetta doopt zichzelf om tot Mr. Brainwash en verovert in 2008 stormenderhand de kunstwereld door ingehuurde artiesten willekeurig iconische beelden opnieuw te laten combineren: Michael Jackson als Marilyn Monroe zoals gezeefdrukt door Andy Warhol. Een expositie van die beeldenbrij in Los Angeles blijkt tot Banksy’s afgrijzen een enorm succes: Mr. Brainwash (nu MBW) mocht vorig jaar de cover van Madonna’s cd Celebration ontwerpen.

De grap is dat je ook na Exit Through the Gift Shop niet weet of Mr. Brainwash een hoax van Banksy is of dat hij werkelijk per ongeluk een monster van Frankenstein heeft gecreëerd. „Misschien ben ik Banksy wel”, suggereerde Mr. Brainwash deze week weinig behulpzaam in The Wall Street Journal.

Banksy houdt in zijn documentaire vol dat ondanks dat zoveel hedendaagse ‘kunstenaars’ plakken, knippen en photoshoppen, authenticiteit en „door jarenlange arbeid gescherpt talent” toch herkenbaar blijven. Maar Mr. Brainwash bewijst het volstrekte tegendeel. In dit soort bodemloze ironie voelt Banksy zich helemaal thuis.

Bekijk fragmenten uit Exit Through the Gift Shop, de film van kunstenaar Banksy, op nrcnext.nl