Aanhoudend geweld verscheurt Dagestan

Dagestan kiest later deze maand een president, terwijl de deelrepubliek getekend wordt door geweld tussen clans en strijd tegen moslims.

Driehonderd doden in 2009. Een verdubbeling ten opzichte van het jaar daarvoor. En meer dan in zowel Tsjetsjenië en Ingoesjetië, de nabijgelegen en eveneens onrustige Russische deelrepublieken waar de aandacht van internationale media doorgaans naar uitgaat.

De cijfers van het Noorse Centrum voor Strategische en Internationale Studies (CSIS) illustreren dat het geweld ook in Dagestan, een andere Russische deelrepubliek, extreme vormen aanneemt. En dat de centrale regering in Moskou de controle over de gehele noordelijke Kaukasus in feite al lang kwijt is. Het werkelijke aantal doden ligt mogelijk hoger, want de toegang tot Dagestan (2,5 miljoen inwoners, merendeel moslims) is voor veel onafhankelijke waarnemers afgesloten.

Volgens het Kremlin willen radicale moslims Rusland ontwrichten en op de Kaukasus een islamitisch kalifaat oprichten onder het islamitisch recht, de sharia. Ze hebben banden met Al-Qaeda, zegt president Medvedev keer op keer. Rusland meldde woensdag nog dat het een belangrijke moslimmilitant had gedood die een factie van Al-Qaeda wilde oprichten in de republiek. Ook Dagestan zou een front zijn in de internationale strijd tegen terreur.

Sjamil Sjichajevitsj denkt daar anders over. De Dagestaanse historicus zegt tijdens een werkbezoek aan de universiteit van Amsterdam dat de voornaamste reden voor het geweld corruptie is, die de afgelopen jaren „groteske” proporties heeft aangenomen.

„Nergens anders [op de Kaukasus, red.] is de corruptie zo erg”, zegt Sjichajevitsj, die een historische studie heeft gemaakt van de islam in Dagestan. „Een gewone Dagestaan loopt zijn hele leven tegen de corruptie aan. Vanaf de kinderschool tot de basisschool tot de middelbare school, en daarna in zijn werkende bestaan.” Voor gewone mensen is het onmogelijk om iets te bereiken zonder daarvoor flink te betalen, zegt hij. Dat dwingt mensen tot opstand.

Een andere reden voor het geweld die vaak door deskundigen genoemd wordt, is de voortdurende clanstrijd in Dagestan. De regio is etnisch de meest complexe van Europa. Er wonen meer dan dertig verschillende bevolkingsgroepen met elk hun eigen taal of dialect, en lang niet allemaal kunnen ze het met elkaar vinden. Daarbij zijn de machtigste clans vaak volwaardige misdaadsyndicaten, actief in onder meer de olie- of kaviaarsmokkel, en strijden zij onderling om de macht.

Het Kremlin stelde in 2006, op bevel van toenmalig president Poetin, Moechoe Alijev aan als president van Dagestan. Hij moest de clans onder controle krijgen, maar hij is na vier jaar te zwak gebleken. Op 20 februari worden er nieuwe presidentsverkiezingen gehouden, maar het Kremlin heeft zich nog niet uitgesproken of het Alijev blijft steunen. In het licht van dat machtsvacuüm, zouden de diverse clans de gewapende strijd onder elkaar hebben opgevoerd, om zo een zo sterk mogelijke uitgangspositie te creëren.

Ook de Dagestaan Moertazali Doegritsjilov wijst op corruptie en clanstrijd als oorzaken van het geweld. Maar belangrijker nog is volgens hem de wrede onderdrukking van een grote groep van de bevolking door de autoriteiten.

„Er is een gewapend protest tegen de corruptie van de staat, maar ook tegen de wetteloosheid en tirannie van de politie”, schrijft de oud-hoofdredacteur van het politieke tijdschrift Nasj Dagestan (Ons Dagestan) via de email.

Volgens Doegritsjilov, nu journalist voor Radio Free Europe in Praag, zijn salafisten, volgelingen van een zeer conservatieve stroming binnen de islam, hun leven niet meer zeker in Dagestan. De salafisten, die in aantal sterk toenamen na de val van de Sovjet-Unie in 1991, geven een meer puriteinse uitleg aan het geloof dan de soefisten, die meer voeling hebben met Dagestaanse tradities en toleranter staan ten opzichte van alcohol of ongesluierde vrouwen.

Sinds enkele splintergroeperingen van de salafisten in 1998 twee dorpjes innamen en er gewapenderhand de sharia invoerden, heeft het Kremlin salafisme gelijkgesteld aan moslimterreur. De geheime diensten en ordetroepen hebben de vrije hand gekregen van het Kremlin om de ‘terroristen’ het zwijgen op te leggen. Verdwijningen, buitengerechtelijke executies, verkrachtingen zijn aan de orde van de dag. Huizen van familieleden van verdachten worden in brand gestoken. Er zijn zelfs complete ontvoeringssyndicaten ontstaan, waarbij jonge jongens worden ontvoerd en enkel tegen grof geld worden vrijgelaten. Wie niet betaalt, krijgt een lijk terug. Of helemaal niets.

Officieel is Dagestan seculier, maar „een groot aantal overheidsfunctionarissen en leden van de ordediensten” zijn soefist en kunnen zo invloed uitoefenen, aldus Doegritsjilov. Een wet uit 1999 die het salafisme verbiedt, zou uit de koker komen van de soefisten, zegt hij. Daarbij is de regering in zekere zin veroordeeld tot de soefisten, omdat die grote groepen volgelingen kunnen oproepen om een politicus te steunen bij verkiezingen.

Corruptie, clanoorlogen en religieus geweld blijven zo een recept vormen voor aanhoudend geweld. De controle over de Kaukasus lijkt Moskou dan voorlopig ook niet terug te zullen krijgen. Ook niet nu er een nieuwe man is aangesteld die als gouverneur voor de hele Kaukasus de rust in de regio moet herstellen.