Wacht maar, er komt nog een massademonstratie aan

De basisbeurs afschaffen? Boze studenten bezetten gisteren hun universiteit.

Maar de vraag is of de protesten effect hebben. Er moet wel bezuinigd worden.

Een bezette collegezaal van de Universiteit van Amsterdam, gistermiddag. Foto Bram Budel Nederland, Amsterdam, 01-02-2010 Studenten van de Uva hebben een collegezaal van de universiteit bezet om te protesteren tegen de bezuinigingsplannen van het kabinet. In de zaal worden toespraken en discussies gehouden. foto: Bram Budel

Boven de ingang van het collegegebouw aan de Oudemanhuispoort hangt een groot wit laken. ‘Bezet’ staat er in rode letters op geschilderd. En, voor de anderstalige geïnteresseerden: ‘occupied’, ‘occupée’, ‘occupata’ en ‘bezezt’ (sic). De meeste studenten werpen een korte blik op het spandoek en vervolgen hun weg naar de collegezaal. Het is 2010, geen 1969.

Gisteren werd aan de Universiteit van Amsterdam (UvA) – net als in Utrecht, Nijmegen en Rotterdam – met een bezetting geprotesteerd tegen mogelijke nieuwe bezuinigingen op het hoger onderwijs. Naar verluidt hebben studenten in Rotterdam en Utrecht afgelopen nacht doorgebracht in de bezette gebouwen. Alle colleges aan de UvA vonden gisteren doorgang. Slechts één collegezaal was door actievoerders in bezit genomen. Rond elf uur ’s ochtends verzamelden zich daar een kleine tweehonderd studenten die luidkeels hun afkeuring lieten blijken over wat zij beschouwen als de teloorgang van het universitair onderwijs in Nederland.

De protesten richtten zich nadrukkelijk op alle bezuinigingen in het hoger onderwijs, maar directe aanleiding voor de bezetting is de afschaffing van de basisbeurs die aanstaande lijkt. Dat was voor de Amsterdamse studenten „de druppel die de emmer deed overlopen”, zo schreven ze in een brief aan hun college van bestuur. In diezelfde brief beloofden ze ook dat er geen drank en drugs gebruikt zouden worden tijdens de bezetting. Een herhaling van die toezegging leverde de organisatie gisterochtend een zacht boegeroep op van enkele aanwezigen in zaal F 0.01.

Al met al zullen er gisteren landelijk een kleine duizend studenten in actie zijn gekomen. Waarom maken zij zich juist nu druk over het mogelijk verdwijnen van de basisbeurs?

Dat heeft alles te maken met de economische moeilijkheden van Nederland. Op het ministerie van Onderwijs van minister Ronald Plasterk (PvdA) is een ambtelijke werkgroep aan de slag die kijkt wat er op onderwijs bezuinigd kan worden. Om de overheidsfinanciën op orde te brengen heeft het kabinet in totaal twintig van dit soort werkgroepen ingesteld. Ze moeten uiterlijk 1 mei een voorstel doen over hoe er 20 procent kan worden gekort op het door hen onderzochte beleidsterrein.

Een blik op de begroting van het ministerie van Onderwijs leert dat er jaarlijks ruim 1 miljard euro wordt uitgegeven aan de basisbeurs van studenten. Naar het basis- en voortgezet onderwijs gaat een veelvoud van dat bedrag, maar daarop kan niet zomaar worden bespaard. Dan moeten scholen leraren ontslaan en kinderen naar huis sturen. Het wegstrepen van de basisbeurs is een eenvoudiger optie.

Maar dat is niet de enige reden dat de basisbeurs kritisch wordt bekeken. De economische omstandigheden maken het voor de politiek mogelijk een al langer gekoesterde wens in vervulling te laten gaan. Veel politici zien inhoudelijk geen goede gronden om studenten elk jaar weer ‘gratis’ geld te geven. Ze kunnen het benodigde bedrag toch ook lenen? De meeste studenten zullen later voldoende verdienen, is de redenering. Daarbij wordt aangetekend dat minder succesvolle studenten later ook minder hoeven terug te betalen.

Minister Plasterk overwoog het afschaffen van de basisbeurs al eens in 2007, toen hij geld nodig had om de lerarensalarissen te verhogen. En PvdA-partijleider Wouter Bos zei in 2006 dat het bestaande systeem een vorm van „perverse solidariteit” is, waarin de slager meebetaalt aan de studie van de advocaat. Bos bepleitte een ‘sociaal leenstelsel’, waarbij alle studenten een lening krijgen, die ze naar draagkracht terugbetalen.

Dat idee was niet nieuw. In 2003 pleitte het Centraal Planbureau ook al voor een leenstelsel. Een commissie onder leiding van Willem Vermeend (oud-minister van Financiën, PvdA) stelde dat jaar diverse varianten voor, waaronder een combinatie van een lening en een gift. Het idee van het leenstelsel werd afgelopen najaar op de opiniepagina van deze krant opnieuw geopperd, deze keer door de VVD’ers Rutte en Zijlstra.

Zelfs voor GroenLinks, een partij die traditioneel opkomt voor studentenbelangen, lijkt de basisbeurs een gepasseerd station. Tweede Kamerlid Tofik Dibi lanceerde in november zijn plan voor een studieloon en studietaks. Volgens Dibi zouden oud-studenten met een bovenmodaal inkomen de rest van hun leven 1 procent meer belasting moeten betalen dan mensen die niet hebben gestudeerd. In ruil daarvoor verdwijnt het collegegeld en komt er een studieloon dat ligt op het bijstandsniveau.

Niet alleen politici, ook belangenorganisaties lijken zich neer te leggen bij een leenstelsel voor studenten. Onder meer de verenigde hogescholen (HBO-raad) en universiteiten (VSNU) kunnen leven met die situatie, zo bleek de afgelopen weken, tot grote woede van sommige studenten. Gerard Oosterwijk, voorzitter van de landelijke studentenvakbond LSVb, uitte gisteren in Amsterdam zijn ongenoegen over die opstelling. „Alsof het aan de onderwijsinstellingen is om de basisbeurs van de studenten weg te geven. Dit is juist het moment om samen op te trekken tegen de politiek. Er moet niets bezuinigd worden op onderwijs, er moet geld bij.”

Het Interstedelijk Studenten Overleg (ISO), de andere grote studentenvakbond, gaf gisteren te kennen dat het nog te vroeg was om actie te voeren tegen bezuinigingen op het hoger onderwijs. ISO-voorzitter Henno van Horssen wil wachten tot er concrete plannen liggen, zegt hij. De afschaffing van de basisbeurs is wat hem betreft niet principieel onbespreekbaar. „Geen stelsel is heilig voor ons. Het gaat erom dat het hoger onderwijs toegankelijk is voor zoveel mogelijk mensen. Wat dat betreft functioneert het huidige stelsel goed. Als er iets voor in de plaats komt, moet dat zeker zo goed zijn. Voorop staat voor ons dat elke euro die bezuinigd wordt op de basisbeurs direct teruggaat richting het hoger onderwijs.”

Gerard Oosterwijk van de LSVb kondigde aan dat de acties van gisteren wat hem betreft nog maar het begin zijn van een paar woelige maanden. „Ik ben heel blij dat we vandaag een duidelijk signaal hebben afgegeven, niet alleen aan politiek Den Haag, maar ook aan de studenten en universiteiten. We gaan de komende weken met een enquête op de website www.wiljijstufi.nl onderzoeken wat onze achterban wil. Daarna volgen er zeker nog acties. Misschien ludiek, maar we sluiten ook harde acties en een massademonstratie niet uit.”

Zal een Malieveld vol studenten genoeg zijn om weerstand te bieden aan de mix van economische noodzaak en politieke wil die het voortbestaan van de basisbeurs momenteel bedreigt? Waarschijnlijk niet.

Lees ook Opinie, pag 19: ‘Laat die studenten maar lenen’

    • Bart Funnekotter
    • Derk Walters