J.D. Salinger wilde vergeten worden

Zijn boek The Catcher in the Rye werd wereldberoemd.

Maar J.D. Salinger wilde hardnekkig anoniem blijven. Hij overleed deze week. Op 91-jarige leeftijd.

J.D. Salinger in 1951 Foto AP **FILE**J.D. Salinger, author of "The Catcher in the Rye", "Nine Stories", and "Franny and Zooey" is shown in a 1951 photo. A scholarship named for the writer will allow young writers with "quirky brilliance" to literally follow in his footsteps at Ursinus College in Collegeville, Pa. Recipients of the newly created scholarship, announced Thursday, Jan. 19, 2006, will get to live in Salinger's old dorm room at Ursinus, where the author spent the fall semester of 1938.(AP Photo)
J.D. Salinger in 1951 Foto AP **FILE**J.D. Salinger, author of "The Catcher in the Rye", "Nine Stories", and "Franny and Zooey" is shown in a 1951 photo. A scholarship named for the writer will allow young writers with "quirky brilliance" to literally follow in his footsteps at Ursinus College in Collegeville, Pa. Recipients of the newly created scholarship, announced Thursday, Jan. 19, 2006, will get to live in Salinger's old dorm room at Ursinus, where the author spent the fall semester of 1938.(AP Photo) AP

Het valt een mens te vergeven als hij tot begin 2009 dacht dat J.D. Salinger, schrijver van The Catcher in the Rye (1951) en een handvol klassieke korte verhalen, al jaren dood was.

De beroemdste kluizenaar van de wereldliteratuur had sinds 1965 niets meer gepubliceerd en was sinds 1980 niet meer geïnterviewd. De tijd dat bladen reporters naar Cornish, New Hampshire stuurden om de nukkige baas van zijn besneeuwde heuvel te lokken, lag in een ver verleden. De schrijver had bijna voor elkaar wat hij beoogde: vergeten te zijn.

Het enige waarvoor Salinger zo nu en dan zijn zelfgekozen isolement doorbrak, was een pittige rechtszaak. Vorig jaar moest auteur ‘John David California’ (een pseudoniem) eraan geloven. Die had het gewaagd Salingers hoofdfiguur Holden Caulfield op te voeren in een onofficieel vervolg op The Catcher in the Rye. Salinger was strijdbaar en won. Niet veel later kwamen de berichten over ziekenhuisopname, een gebroken heup en volledig verlies van gehoor. Uitmondend in het onvermijdelijke. Salinger overleed afgelopen woensdag. Hij werd 91 jaar.

Jerome David Salinger, van 1 januari 1919, was de zoon van een half-Ierse, half-Schotse moeder en een Joodse levensmiddelenkoopman. Hij groeide op in New York, in redelijke welstand, en bezocht zowel openbare als privéscholen. Hoewel zijn vader wenste dat hij in het familiebedrijf kwam werken – en ‘Jerry’ ter opleiding ook naar Europa zond – wist Salinger al vroeg dat hij schrijver wilde worden. Het eerste verhaal dat hij verkocht was ‘The Young Folks’, een vignet over stuurloze adolescenten.

Het was geen bijzonder verhaal, maar het zette wel de toon: Salinger wilde over de leefwereld van jonge mensen schrijven, hetgeen hij tot zijn ‘verdwijning’ uit het literaire leven zou blijven doen. Op het slagveld van de Tweede Wereldoorlog zeulde hij steevast een typemachine mee, om verhalen te schrijven met de oorlog als achtergrond. Hoewel in zijn latere, beroemde werken de oorlog zelden (expliciet) een rol speelt, bleef de schaduw van Utah Beach en The Battle of the Bulge altijd voelbaar.

Dat het nog jaren zou duren voor hij de Salinger werd die wij kennen, had te maken met een dilemma dat veel schrijvers in de jaren veertig hadden: schreef je ‘hoge literatuur’ of paste je je aan aan de strikte eisen van de ‘slicks’, de commerciële tijdschriften die goed betaalden? Salinger koos vaak voor het laatste, totdat The New Yorker hem adopteerde en van zijn dilemma verloste.

‘A Perfect Day For Bananafish’, in 1948 verschenen in The New Yorker, is een van de beste korte verhalen in de wereldliteratuur. Tegelijk is het één van de meest ondoorgrondelijke. Hier ontmoeten we voor het eerst leden van de familie Glass, Salingers favoriete clan, onder wie Seymour, die om niet-gegeven redenen tijdens een dagje aan het strand zelfmoord pleegt. Oorlogstrauma? Schaamte over pedoseksuele neigingen? De lezer wordt geprikkeld zich er het hoofd over te breken.

Een literaire ster werd Salinger dankzij zijn enige roman, The Catcher in the Rye, waarin hij als geen ander jeugdige onvrede, en afkeer van de ‘onechte volwassen wereld’ wist te verwoorden bij monde van de rebelse Holden Caulfield. Na Catcher publiceerde Salinger een korte verhalenbundel, Nine Stories, en twee bundelingen van novellen over de aan genialiteit lijdende Glass-familie: Franny and Zooey en Seymour: an Introduction. Het laatste werk dat Salinger publiceerde was Hapworth 16, 1924, een novelle in briefvorm, waarin Seymour tot het thuisfront spreekt vanuit een zomerkamp. Het nam een groot deel van The New Yorker van 19 juni 1965 in beslag. Salinger, die drie keer trouwde, had zich met tweede vrouw Claire al geruime tijd teruggetrokken in het afgelegen dorpje Cornish, maar besloot nu ook als schrijver van de aardbodem te verdwijnen.

Zijn verbeten drang naar anonimiteit kwam niet helemaal uit de lucht vallen. Bij de publicatie van The Catcher in the Rye drong de schrijver er bij uitgever Little, Brown al vergeefs op aan geen recensie-exemplaren uit te sturen, eventuele besprekingen niet aan hem voor te leggen, en bovenal: de auteursfoto van het omslag te verwijderen. De foto verdween uiteindelijk toen Catcher de zoveelste herdruk beleefde en Salinger zijn specifieke eisen kon doordrammen.

Maar aan recensies kon (en wilde) hij zich niet onttrekken. Hoe goed ze ook waren, ze wekten een diepe irritatie op. Hij waande zich vaak verkeerd begrepen, en was blij dat het ‘successeizoen’ snel voorbij zou zijn – al vergiste hij zich daar bij Catcher schromelijk in.

Het boek werd een klassieker en verkoopt bijna zestig jaar later nog altijd een kwart miljoen exemplaren per jaar. Bij later werk – toen recensenten hem gingen afrekenen op maniërismen en op de zelfingenomenheid van zijn figuren – moest de kritiek ondraaglijk zijn geworden. De auteur, in de ban van geraakt van Zen en net als Seymour Glass strevend naar goddelijke perfectie, werd weggezet als iemand die ‘slimmer was dan goed voor hem kon zijn’. Terwijl Salinger zich juist verzette tegen het primaat van het academische. Er is veel gespeculeerd over Salingers verdwijnmotieven. Een zekere sociale overgevoeligheid – aangewakkerd door een oorlogstrauma? – joeg hem weg uit New York.

De toenemende kritiek zal hebben bijgedragen aan Salingers besluit geen nieuw werk meer te laten verschijnen. De Britse uitgever Roger Machell, die Salinger omschreef als ‘mogelijk de meest briljante, maar zeker de meest krankzinnige schrijver’ die hij gekend had, wees op Salingers groeiende afkeer van uitgevers, die de boeken niet begrepen en er ‘goedkoop’ mee omsprongen. „Hij realiseerde zich dat boeken uitgegeven moesten te worden, maar had liever gezien dat dat niet zo was.”

Biograaf Ian Hamilton zag er symptomen in van een overkoepelende oorzaak: Salingers bijna pathologische, narcistische verwevenheid met zijn karakters. In de wijze waarop Salinger over Holden Caulfield en de Glass-kinderen sprak, en de wijze waarop hij ze wenste te verdedigen suggereerde dat ze meer waren dan afsplitsingen van hemzelf; ze waren in Salingers ogen levende wezens geworden, die onder zijn hoede waren gesteld. Het zou ook de rechtszaak tegen het officieuze vervolg op Catcher verklaren. Salinger kon niet machteloos toezien hoe iemand die hem dierbaar was, mishandeld werd.

Hoewel hij zijn afzondering serieus aanpakte, is er het nodige bekend over Salingers leven na de radiostilte. Er verschenen twee memoires van mensen die dichtbij hem stonden: minnares Joyce Maynard en dochter Margaret. Uit Margarets wraak- en zelfzuchtige boek Dream Catcher (2000) komt een gespannen thuissituatie naar voren, die geheel in het teken stond van vaders droomwereld, waarin geen ‘phonies’ waren toegestaan. Zowel Time als Newsweek deden in de jaren zestig verwoede pogingen zoveel mogelijk informatie over Salingers leven op te duiken, resulterend in uitgebreide profielen. En er was het boek In search of J.D. Salinger, door biograaf Ian Hamilton, een doorwrocht en respectvol werk, dat niettemin (of juist daarom) leidde tot een rechtszaak. Salinger probeerde Hamiltons boek tegen te houden, omdat deze uit ongepubliceerde brieven citeerde. Het auteursrecht op dat werk, aldus Salinger, vertegenwoordigde een grote economische waarde. Hamiltons werk zou uiteindelijk met aanpassingen verschijnen.

Het is bekend, onder meer uit Salingers eigen verklaring tijdens de rechtszaak tegen Hamilton, dat Salinger ook na Hapworth 16, 1924’ is blijven schrijven. Onduidelijk is welke vorm dat werk heeft, of heeft gehad. Joyce Maynard wist zeker dat er begin jaren zeventig twee volledige manuscripten waren, en rijen aantekenboeken vol notities over de familie Glass. Het voedde speculatie onder Salinger-volgers: is wat Salinger geschreven heeft een voortzetting van zijn literaire oeuvre, en zo ja: heeft hij de manuscripten vernietigd, of zullen ze nu aan de wereld toevallen? Het ligt voor de hand dat de komende dagen en weken het huis in Cornish zal worden belaagd.

Van het circus dat op punt van losbranden staat, zou Salinger tot in het diepst van zijn wezen hebben gewalgd. De ironie is dat hij met zijn eigen verbetenheid het circus volledig in de hand heeft gewerkt. Waardoor je je af moet vragen of Salinger gek was, of toch stiekem een geniaal spel met de wereld heeft gespeeld.