VS nemen feitelijke leiding hulp over van VN

De VN hebben officieel de leiding over de hulpactie in Haïti. Maar de organisatie is zelf zwaar geraakt. De VS springen in het gat.

Het was een symbolische landing: Amerikaanse legerhelikopters gisteren op het gazon van het verwoeste presidentiële paleis in Haïti. De militairen werden als bevrijders onthaald door de hongerige bevolking. Bijna tienduizend Amerikaanse militairen zijn nu in Haïti, verreweg de grootse hulpmacht.

Op papier hebben de Verenigde Naties de regie in Haïti in handen. Het noodhulpbureau OCHA coördineert de omvangrijke humanitaire operatie die op gang is gekomen na de aardbeving van vorige week. De VN-vredesmissie MINUSTAH (sinds 2004 aanwezig) zorgt voor het bewaken van de openbare orde en de veiligheid.

Maar de praktijk is anders, stellen hulpverleners betrokken bij de operatie. „In deze chaos is iedereen gewoon aan de slag gegaan. Het is niet duidelijk wie wat waar doet”, zegt Ed Schenkenberg van Mierop, coördinator van ICVA, een internationaal verband van hulporganisaties in Genève. „Er is een competitie ontstaan tussen wie wie coördineert.”

Die frictie bleek vorige week al, toen er een kleine diplomatieke rel ontstond tussen Frankrijk en de VS. Een Franse onderminister beklaagde zich erover dat het Amerikaanse leger, dat de controle over het vliegveld van Port-au-Prince heeft overgenomen van de VN, voorrang gaf aan eigen vluchten boven hulpvluchten. Hij sprak van een Amerikaanse „bezetting van Haïti” – wat in de VS gevoelig ligt na de inval van dat land in Haïti in 1915. Sarkozy corrigeerde snel, maar niet voordat John Holmes, hoofd van OCHA, had gezegd dat het „logisch” was dat er leiderschapsproblemen zouden ontstaan als „elke leider in de wereld zich [in Haïti, red.] wilde melden.”

Dat lijkt een understatement. Volgens Schenkenberg van Mierop trekken de Amerikaanse militairen zich weinig aan van OCHA en hebben zij in feite de leiding over de hulpactie overgenomen. „De Amerikaanse regering heeft vanaf het begin nadrukkelijk gezegd dat de VN de hulpactie coördineren. Alleen hebben ze de controle over het vliegveld overgenomen en doen ze veel hulpverlening zonder dat die gecoördineerd wordt met de VN. Dat is een probleem.”

De ‘bezetting’ lijkt zich niet te beperken tot de humanitaire operatie. Ook als het gaat om het politiek veel gevoeliger liggende aspect van het bewaken van de openbare orde en de veiligheid lijkt het Amerikaanse leger nu de belangrijkste uitvoerder. Officieel is dat de taak van MINUSTAH en een woordvoerder van de VN onderstreept dan ook dat Amerikaanse soldaten louter worden ingezet voor het „ondersteunen” van de hulpverleners, bij voorbeeld door escortes van reddingsteams.

Maar de Amerikaanse minister van Defensie, Robert Gates, denkt daar anders over. Maandag zei hij dat, hoewel Amerikanen geen „politietaken” gaan uitvoeren, deze wel het mandaat hebben om „onschuldige Haïtianen” te beschermen als die worden aangevallen. De Haïtiaanse president zei zondag dat Amerikaanse militairen blauwhelmen zullen helpen bij het bewaken van de veiligheid.

Schenkenberg: „Officieel ondersteunt het Amerikaanse leger MINUSTAH alleen. Maar hoe dat precies in de praktijk gaat, dat is onduidelijk. Het geweldsmandaat is niet voldoende duidelijk. Bovendien is het niet op basis van het VN-mandaat. Als het geweld verder toeneemt, dan ontstaat er nog meer onduidelijkheid.”

MINUSTAH lijkt ook niet veel anders te kunnen. De missie kon voor de ramp de situatie in Haïti amper de baas. Nu is dat nog veel moeilijker geworden. Het hoofdkantoor van de missie is ingestort en drie van haar kopstukken zijn dood. Daarnaast worden tientallen missieleden vermist. De VN-woordvoerder: „We hebben ons hoofdkwartier verloren, en ons leiderschap is onthoofd”, hoewel hij benadrukt dat er een nieuw missiehoofd is aangewezen.

Weliswaar is hulp onderweg (de VN-Veiligheidsraad stemde gisteren in met een uitbreiding van de missie), maar het duurt nog even voor die er is. Tot dan, en mogelijk ook daarna, is MINUSTAH aangewezen op hulp van het Amerikaanse leger. Schenkenberg van Mierop: „Het is duidelijk dat de VN moeite hebben met leiderschap en coördinatie op dit moment.”

    • Chris Hensen
    • Eppo König