'Spring meisje!' De Lemmerbootramp

De Lemmerbootdienst verbond Friesland met Amsterdam. In de Hongerwinter van ’44/ ’45 botsten de Lemmerboten.

Bagageontvangstbewijs voor overtocht met de Lemmerboot voor de ramptocht op 8 januari 1945

In Lemmer is gisteren een scheepsramp uit 1945 herdacht. 65 jaar geleden, in de nacht van 8 op 9 januari 1945, voeren op het IJsselmeer de twee Lemmerboten Jan Nieveen en Groningen IV op elkaar – 13 mensen kwamen om.

Mijn oma Grietje Bartlema was een van de overlevenden. Zij reisde terug uit Friesland, waar zij per fiets op hongertocht was geweest om eten bijeen te bedelen voor haar gezin in Voorburg. Ze was ondervoed, zoals de meeste bewoners van het westen in de Hongerwinter. Toch had ze nog de energie opgebracht om op de fiets de weg naar Friesland af te leggen. Ze was opgevangen bij familie; van daaruit had ze drie dagen door het Friese landschap geploeterd.

De Lemmerboten werden in die dagen ‘de levenslijn’ genoemd. Tussen Amsterdam en Lemmer onderhielden zij het vervoer van personen, onderduikers, smokkelwaar en vluchtelingen. Door de oorlogsomstandigheden voeren de beide schepen verduisterd. De nacht was zo koud, dat de wachten, die op de voorplecht op de uitkijk hadden moeten staan, naar binnen waren gegaan. De Jan Nieveen boorde zich in de Groningen IV en deze scheurde open. Aan boord ontstond paniek, mensen zochten een weg uit de volgestouwde kajuiten en ze renden heen en weer om ook hun eten nog te redden. Grietje Bartlema moest haar fiets in het ruim achterlaten, maar kon wel haar tassen met het kostbare eten mee grissen. Degenen die verdronken zaten opgesloten achter een deur die niet meer op tijd open te breken was. Terwijl veel passagiers oversprongen van de zinkende Groningen IV op de Jan Nieveen, zonken zij met het schip het water in. Ook mijn oma had kunnen verdrinken. In onze familie werd verteld hoe de kapitein van de Jan Nieveen haar toeriep: „Spring dan, meisje, springen!” en hoe zij nog net op tijd de Jan Nieveen kon bereiken.

De Groningen IV is in september 1946 van de IJsselmeerbodem gelicht. Het wrak was niet meer te herstellen; het is in september 1946 geveild en gesloopt. Tijdens de herdenking in Lemmer vertelden twee mensen die de Hongerwinter hebben meegemaakt, hun verhaal. De een, Antoon Beljon, zorgde ervoor dat in die nacht een vluchteling op tijd ongezien het schip op kwam. Deze jongen stond de volgende dag weer, geschokt en onderkoeld, op de kade in Lemmer. De ander, Loek Groenteman, was een van de joodse kinderen die in Friesland ondergedoken zat. Hij nam het initiatief tot een monument in Echten, uit dankbaarheid dat zijn leven gered werd.

Meer over ‘De boot naar Lemmer’ in ’44/’45: doorleefd.nl

    • Sieneke de Rooij