Wie de eerste steen gooit, test de reactie van de groep

In de Culemborgse wijk Terweijde was ook in september al een uit de hand gelopen vechtpartij.

De rellen ontstaan weloverwogen.

Still uit de film Hooligans (2005). Young males die de confrontatie zoeken, zijn gemakkelijk te herkennen, zegt onderzoeker Adang Green Street / Hooligans (2005) Dir: Lexi Alexander Ref: GRE158BH Photo Credit: [ Baker Street/Odd Lot Entertainment / The Kobal Collection ] Editorial use only related to cinema, television and personalities. Not for cover use, advertising or fictional works without specific prior agreement
Still uit de film Hooligans (2005). Young males die de confrontatie zoeken, zijn gemakkelijk te herkennen, zegt onderzoeker Adang Green Street / Hooligans (2005) Dir: Lexi Alexander Ref: GRE158BH Photo Credit: [ Baker Street/Odd Lot Entertainment / The Kobal Collection ] Editorial use only related to cinema, television and personalities. Not for cover use, advertising or fictional works without specific prior agreement The Picture Desk

Oudjaar is er om te feesten met vrienden en om te vechten met vijanden. Otto Adang is niet verbaasd dat Marokkaans-Nederlandse en Moluks-Nederlandse jongens in de Culemborgse wijk Terweijde al weer dagenlang rotzooi met elkaar trappen. Typisch young male-gedrag, zegt hij. Van alle tijden.

Adang is lector openbare orde en gevaarbeheersing aan de Politieacademie in Apeldoorn, hij is ook etholoog – onderzoeker van diergedrag. Hij kijkt al vijfentwintig jaar naar de patronen van het gedrag van relschoppers. Voor hem passen de recente incidenten in Culemborg daar moeiteloos in. Ook de strandrellen in Hoek van Holland op 22 augustus waren in zijn ogen niet ‘ongekend’ of ‘uitzonderlijk’, zoals het COT-rapport in december wél concludeerde.

In de nacht van Oud en Nieuw deden zich dit jaar 2.500 incidenten voor, er werden 940 mensen gearresteerd. In de Culemborgse wijk Terweijde liepen de rellen door tot in het weekeinde. Nog zeker twee weken geldt er een noodverordening in de wijk.

Aanleiding voor de ongeregeldheden in Culemborg: vrijdagochtend rond vijf uur reed een auto met Marokkaans-Nederlandse jongens een voortuin binnen in het Molukse deel van Terweijde. Tijdens patrouilles van de ME bood Terweijde in de dagen daarna de aanblik van een kat-en-muisspel. Waar de ME geweest was, verschenen groepen jongens, tot het weer vechten werd.

„Ik ken de details nog niet”, zegt Adang. „Maar zoiets zal gezien de voorgeschiedenis worden opgevat als een zeer ernstige aantasting van het prestige van de andere partij. Daar zal een reactie op volgen.” De vorige uit de hand gelopen vechtpartij tussen de jongens in Terweijde was in september 2009. Straatlantaarns werden kapot gemaakt, de politie zette een helikopter in om de wijk te verlichten. „Ze blijven op zoek naar elkaar”, zegt Adang. „Er moeten rekeningen worden vereffend.”

Geen blinde agressie, volgens hem. „Het gebeurt weloverwogen, iedere relschopper maakt voor zichzelf de keuze om mee te doen.” Dat zegt Adang ook over de strandrellen in Hoek van Holland. De doodgeschoten jongen werd volgens de politie door andere relschoppers opgetild en neergelegd voor de voeten van de agenten die ze net nog hadden bekogeld met flessen en strandstoelen: rustig gedrag. Voor de etholoog een bewijs dat de relschoppers nog steeds keuzes maakten.

Vijf jaar lang keek Adang (53) in Burgers Zoo in Arnhem hoe chimpanseekinderen chimpanseevolwassenen pesten en zo „gezagsrelaties exploreren”. Meisjeschimpansees houden ermee op als ze puber worden, chimpanseejongens ontwikkelen het young male syndrome: de neiging tot riskant gedrag, gericht op kortetermijnbeloning.

Vanaf 1986 bestudeerde hij hoe groepen relschoppers met elkaar de confrontatie zoeken. Met een cassetterecorder was hij bij honderden vechtpartijen, ontruimingen en acties. Nee, dat was niet gevaarlijk. „Wie geen partij is, is geen doelwit.”

U zag apengedrag?

„Mensengedrag en apengedrag kun je niet zomaar met elkaar vergelijken. Maar er is geen essentieel verschil.”

Adang vindt het vervelend dat iedereen altijd van hem wil horen dat hooligans zich als apen gedragen en dus beesten zijn. Er is „evolutionaire continuïteit” tussen apen en mensen, maar dat geldt voor álle mensen.

Wat leerde u van uw hooliganonderzoek?

„Dat mensen keuzes maken, ook in de massa. En dat er maar weinig zijn die voor geweld kiezen, een half tot één procent. Die keuzes kunnen irrationeel zijn, maar ze zijn in de context waarin ze gemaakt worden niet zinloos.”

Wat kan de zin zijn van de keuze voor geweld?

„Prestige. Status. Voor degene die begint, is het afwachten hoe de rest van de groep reageert. Jij gooit een steen, hoe is de reactie? Gejuich? Boegeroep? Je test je positie ten opzichte van de anderen in je groep.”

Young males die de confrontatie zoeken, zijn gemakkelijk te herkennen, zegt Adang. Is er een feest, dan nemen ze geen deel aan de feestvreugde. Ze bewegen zich gericht, proberen eens wat. Zo ging het ook bij de strandrellen in Hoek van Holland. Er waren verschillende opstootjes en vechtpartijtjes. Er werd geslagen en gerend. Adang: „Je wilt dan weten of er een verband tussen al die incidenten is, of het steeds dezelfde groep is die ze veroorzaakt, of er een opbouw inzit.”

Over het optreden van de politie bij de strandrellen in Hoek van Holland in augustus is onderzoeker Adang kritisch. „Ik lees in het rapport daarover niet of er gekeken is naar een verband tussen de incidenten, of naar een verband met de informatie vooraf. Er was geen commandant die zei: dit is er aan de hand en nu gaan we op deze manier met die groep om. Hooligans van de harde kern hebben urenlang hun gang kunnen gaan. Ze zijn niet systematisch uit elkaar gehaald en aangesproken. Wat ben je van plan? We hebben je in de gaten. We weten wie je bent.”

Over Culemborg kan onderzoeker Adang nog niet veel zeggen, maar hij denkt dat de politie daar weinig anders kan doen dan er nu al gedaan wordt: er bovenop zitten om te voorkomen dat de twee groepen jongens weer slaags raken. „Dat lost het probleem niet op, maar het moet nu wel.”

Wat is de oplossing dan wel?

„Je moet eerst kijken wat de feitelijke problemen zijn. Of er reële grieven zijn. Daarnaast moet er naar verzoening worden gezocht, het liefst door de mensen zelf. De burgemeester kan daar een belangrijke rol in vervullen. Het punt is alleen: dat is al eerder gebeurd in Culemborg. Het heeft een paar maanden gewerkt. Maar het is geen garantie dat de ruzies niet weer oplaaien.”

Hoek van Holland was anders, zegt Adang, omdat de agressie zich daar tegen de politie keerde. Agenten die schieten, een dode – we zullen er, zegt Adang, over moeten nadenken of er in de samenleving iets aan het veranderen is. „Is Hoek van Holland een uiting van een slechte relatie tussen burgers, of groepen burgers, en de politie?”

Slechte relatie?

„Geen respect voor de politie. Minachting. Haat.”

Hoe komt dat?

„Door interacties in het verleden, misschien. Voorheen richtten hooligans zich vooral op andere hooligans, rondom voetbalwedstrijden. Dat is effectief bestreden, nu zoeken ze de confrontatie elders, tegen anderen. Op het moment dat een conflict zo escaleert, wordt er iets zichtbaar. Je weet niet of het structureel is of incidenteel. Er hoeft niet iets groots achter te zitten. Maar het kan wel.”

Is gebrek aan respect voor de politie van deze tijd?

„Nee hoor, kijk naar de vorige keer dat er een burger door politiegeweld tijdens ordehandhaving gedood is. Dat was in 1961, tijdens nieuwjaarsrellen in Den Haag. Als je ziet hoe de politie toen werd uitgedaagd en gesard, dat getuigde ook echt niet van respect.”