Denken kan grappig zijn

Wie zichzelf wil leren kennen, kan in therapie gaan. Of een filosoof consulteren. ‘Hoezo is nadenken saai?’

Knaapen, Marike

Filosofie is hip. De Nacht van de Filosofie is ieder jaar een daverend succes en Filosofie Magazine groeit nog steeds. En zie hiernaast op de pagina; nog een filosoof die niet uit de media is weg te slaan. In heel Nederland zijn filosofische cafés te bezoeken, kun je speeddaten met Socrates, filosofische denksporten beoefenen en – als je individualistischer bent ingesteld – een filosofisch consult ondergaan.

Zo’n consult is voor iedereen die zich afvraagt wie hij of zij eigenlijk is. Of wat voor iemand hij of zij zou willen zijn. Of voor wie een concrete vraag te beantwoorden heeft: Waarom willen mensen altijd samenwonen? Word ik gelukkiger van freelancen of van een vast contract? Wat is beter voor mij: de stad of het platteland? Met therapie heeft een filosofisch consult niets van doen. De filosoof gaat uit van de denkkracht van de cliënt.

Minke Tromp is zo’n praktisch filosoof die consulten geeft. Ze leidt in Amsterdam het Bureau voor Toegepaste Filosofie. Wie bij haar komt met een vraag, moet niet denken dat hij met een antwoord weer weggaat. Het gaat Tromp niet om een oplossing. Zij wil alleen inzichtelijk maken hoe iemand denkt. Ze wil cliënten helpen onbevooroordeeld over zichzelf na te denken. „In trainings- en therapieland wordt een heel empathische taal gebruikt”, zegt ze. „Bij praktische filosofie in het geheel niet. Dat is actie! En de spiegel die ik door mijn vragen voorhoud, kan behoorlijk radicaal zijn.”

En confronterend, zo merkte ik een paar weken eerder. Ik zag Tromp – rechtdoorzee en allergisch voor zwetsklets – aan het werk tijdens een filosofisch denkspel in Utrecht. Zo’n veertig vrouwen die naar een bijeenkomst van vrouwennetwerk Working Girls waren gekomen, moesten antwoord geven op de vraag: Wat is de beste reden om ergens voor te kiezen? Moet je je hart volgen? Moet je kiezen wat het beste is voor je ontwikkeling? Of kies je een oplossing waar anderen ook gelukkig van worden? Tromp – strak in het pak en voorzien van een strenge, blonde knot – beende door de zaal en dwong met haar vragen iedereen tot nadenken. Je kon ieders hersenen haast horen kraken.

Ongemakkelijk

Een vrouw die weigerde te kiezen en vond dat er voor iedere reden iets te zeggen is, werd door Tromp het vuur na aan de schenen gelegd. „Dus jij hebt geen mening; jij vindt alles goed.” Vervolgens vroeg zij de anderen of de vrouw nou wel of geen antwoord had gegeven op de oorspronkelijke vraag. De dame in kwestie, draaide op haar stoel en hield voet bij stuk. Heel even werd de sfeer ongemakkelijk.

Als ik later bij haar thuis in Amsterdam aan Minke Tromp vraag of het geen heel heftige aanpak was om de anderen erbij te betrekken, haalt ze haar schouders op. „Ach, heftig... Je kunt het ook nuttig noemen. Want zo kun je nog zichtbaarder maken hoe iemand in elkaar steekt.”

Tromp heeft een master ‘filosofie in bedrijf’ aan de Vrije Universiteit gedaan. Ze maakte kennis met een internationale gemeenschap van denkers die zich bezighouden met praktische filosofie. „Fantastische mafkezen met grijze baarden die op zolderkamertjes filosofische denkmethodes zitten te verzinnen. Geweldig!” Zes jaar geleden begon ze haar praktijk voor toegepaste filosofie. „Tegenwoordig wordt gevoel en beleving heel belangrijk gevonden. En denken mensen dat het saai is om na te denken. Maar nadenken kan heel grappig zijn, en laat bovenal heel duidelijk zien hoe we in het leven staan. Ons denken beïnvloedt onze ervaringen aanzienlijk. Het is daarom zinvol stil te staan bij je manier van denken, om daar zicht en vat op te krijgen.”

Tromp vertelt dat veel mensen zichzelf onderschatten of juist overschatten als het om nadenken gaat. „Ze denken dat ze het niet kunnen. Of dat ze er juist heel goed in zijn. Terwijl mensen helemaal niet wordt geleerd om gedachtenlijnen te ontwikkelen. Op school wordt geleerd om antwoord te geven, maar niet om vragen te stellen. Het lijkt wel of mensen liever in de mist blijven lopen.” Al is die mist soms best comfortabel, zegt ze toegefelijk. Want nadenken over échte vragen, kan heel confronterend zijn. Wil iemand wel nadenken over de vraag: ben ik gelukkig zoals ik nu leef?

Het is tijd voor een minifilosofisch consult om Tromps werkwijze te kunnen illustreren. (Normaal voert Tromp minstens drie gesprekken die worden gefilmd). Van tevoren had ze me gevraagd een vraag te bedenken waarover ik wil nadenken. In de trein naar Amsterdam schoten tientallen vragen door mijn hoofd. Ben ik echt gelukkig? Ben ik tevreden met mijn werk? Ben ik een goede moeder? Uiteindelijk besluit ik dat ik met Tromp wil nadenken over de vraag: Waarom denk ik altijd dat ik alles alleen moet doen?

Op het moment dat ik de vraag hardop uitspreek, vraag ik me meteen af of mijn gedachte eigenlijk wel waar is. En vind ik mijzelf terstond een enorme zeur. Maar daar is Tromp helemaal niet in geïnteresseerd. Zij wil boven water krijgen hoe ik denk, en hoe ik niet denk. Na ieder antwoord gaat ze steeds heel gedetailleerd in op de woorden die ik gebruik. En ze controleert of dat wat ik zeg ook precies datgene is wat ik bedoel. Binnen een kwartier hoor ik mijzelf concluderen dat ik een betweter ben. Pff...Dat is slikken.

Tromp haalt verbaasd haar schouders op. „Jeetje, dat je zo onder de indruk kunt zijn van acht letters. Wat is er eigenlijk mis met betweterigheid? Nog een koffie?”