Dit is een artikel uit het NRC-archief
Bekijk hele krant

NRC Handelsblad

Politiek

Denk aan de historische context van 17 augustus ’45

Het zijn ongetwijfeld nobele bedoelingen die schrijvers en historici ertoe brengen om te pleiten voor een volmondige Nederlandse erkenning van de onafhankelijkheid van Indonesië op 17 augustus 1945 (Opiniepagina, 22 december). Maar door de symboolwaarde van de 17e augustus 1945 absoluut te stellen, ontnemen zij het zicht op de historische context van deze datum.

Hoe geïmproviseerd de uitroeping van de onafhankelijkheid ook was, de voorbereiding daartoe was van eerdere datum en is door het Japanse bezettingsregime gestuurd. Dat wilde Indonesië als satellietstaat aan zich binden. De grondwet was daarom in autoritaire zin geschreven; een presidentieel regime. Soekarno en Hatta hebben hun republiek geproclameerd onder goedkeuring van de Japanse militaire leiding, die zich ook na de Japanse capitulatie nog volop in Jakarta kon doen gelden. Het was voor iedere Nederlandse politicus onmogelijk om in de zomer van 1945 deze erfenis van een bondgenoot van nazi-Duitsland te aanvaarden. De strijd om de bevrijding was immers ook de geallieerde strijd om het ongedaan maken van de veroveringen van de vijand. Het is daarom wat al te gemakkelijk om achteraf deze houding van de Nederlandse politici te willen ‘rechtzetten’.

Bovendien, ook de nieuwe Indonesische republiek corrigeerde zichzelf onder geallieerde druk. In november 1945 werd de grondwet in democratische zin herschreven en trad de sociaal-democraat Soetan Sjahrir aan als eerste minister-president. Hij was buiten de collaboratie met Japan gebleven. Zijn aantreden luidde een mogelijkheid in van democratie en diplomatie; uiteindelijk ook aan Nederlandse kant.

Er is overigens ook een ander aspect aan het pleidooi van de schrijvers en historici. Zou men hun redeneerwijze op de Nederlandse geschiedenis toepassen, dan komt een vergeten datum in zicht: 26 juli 1581. Op die dag namen de Staten Generaal het Plakkaat van Verlatinge aan, waarin de regering van koning Philips II als tiranniek werd afgezworen. Dat is feitelijk de onafhankelijkheidsverklaring van de Nederlandse republiek. Zij is in de vaderlandse herinnering achtergesteld bij de Vrede van Munster in 1648, toen de Europese staten deze republiek als soeverein erkenden. Het enige monument van het Plakkaat staat dan ook niet in Nederland maar in Genève, op de muur van het monument van de (Calvinistische) Reformatie.

Prof. dr. J.Th.M. Bank

Amsterdam