Dit is een artikel uit het NRC-archief
Bekijk hele krant

NRC Handelsblad

Politiek

Afghanistan en Irak bezorgen Balkenende IV moeilijk voorjaar

Het nieuwe jaar begint voor het kabinet met een aantal valkuilen. Irak, Uruzgan, bezuinigingen en in maart verkiezingen; spannende tijden voor PvdA en CDA.

Met twee Kerstinterviews koos premier Jan Peter Balkenende er voor om op de valreep van de jaarwisseling weer op de voorgrond te treden. In het najaar deed hij een belangrijk deel van zijn werk achter de schermen: de lobby voor het Europees presidentschap en veel gedoe met het Koninklijk Huis. En als hij naar de Tweede Kamer werd geroepen, dan kwam hij daar met zichtbare tegenzin opdagen.

Met de interviews, in De Telegraaf en Elsevier was Balkenende terug, en meteen zorgden zijn uitspraken over bezuinigingen voor hommeles in de regeringscoalitie. Vormt dat een voorbode voor het jaar 2010? In Den Haag heerst veel pessimisme, want het lukt dit kabinet maar niet om eengezindheid, daadkracht en hartstocht uit te stralen. Het land lijkt met dank aan de herstellende wereldhandel en stimuleringsmaatregelen de economische crisis te doorstaan. Peilingen voor de PvdA zijn al lang bedroevend. Ook het CDA heeft het moeilijk, al is het ene peilbureau veel negatiever dan het andere (21 zetels bij NIPO, 34 bij de laatste Politieke Barometer).

Meteen deze maand breken spannende politieke weken aan: de commissie-Davids presenteert haar langverwachte Irak-onderzoek, en voor het einde van januari wil het kabinet beslissen over een verlengd verblijf van Nederlandse militairen in Afghanistan. Daarna vormen de parlementaire enquête naar de kredietcrisis, de gemeenteraadsverkiezingen en een discussie over forse bezuinigingen risicomomenten voor de ploeg van Jan Peter Balkenende.

Op het laatste onderwerp liep de premier en CDA-leider vooruit in het gesprek met De Telegraaf. Het kabinet wil in 2010 een begin maken met forse bezuinigingen, want er is circa 35 miljard euro nodig om de overheidsfinanciën weer zo gezond te krijgen als voor de economische crisis. Vooral bezuinigingen in de uitdijende zorgsector lijken voor een harde botsing te gaan zorgen. Het CDA, met minister Klink voorop, wil besparen door verder te liberaliseren. De PvdA ziet veel minder heil in marktwerking.

Balkenende zorgde met opmerkingen over een belastingschijf voor topinkomens voor irritatie binnen de coalitie. Bij de Algemene Beschouwingen was dit een voornaam punt van de PvdA. Wat Balkenende betreft komt zo’n tarief er niet. PvdA-Kamerlid Paul Tang reageerde scherp: „Een wanvertoning”. Want de premier liep hiermee de twintig ambtelijke werkgroepen voor de voeten, die in het voorjaar met vergaande bezuiniging- en ombuigingsvoorstellen moeten komen. De werkgroepen moeten, zoals dat heet, zonder opgelegde taboes hun werk kunnen doen. „Ik zie dit als een gebrek aan regie”, zei Tang.

Inmiddels is er contact geweest tussen de PvdA-fractie en Balkenende, en is de ruzie bijgelegd. Maar de kwestie leidt wel tot de verzuchting in PvdA-kringen dat zodra de premier zich ergens mee bemoeit er gedoe ontstaat. En dat terwijl de Kamerfracties van CDA, PvdA en ChristenUnie goed samenwerken. Kijk maar, zo wordt gezegd, hoe gemakkelijk alle departementale begrotingen in het najaar door de Tweede Kamer werden geloodst. Er lijkt in deze kabinetsperiode sprake van een omgekeerd dualisme: de coalitiefracties in de Kamer houden zich koest, maar binnen het kabinet rommelt het voortdurend.

Dat zal de komende maanden zo blijven. PvdA-leider en minister van Financiën Wouter Bos kondigde aan tijdens campagne voor de raadsverkiezingen op 3 maart de tegenstellingen met de coalitiepartners te zoeken. Arie Slob, fractieleider van de ChristenUnie, voorziet nieuw gedoe. Hij schrijft op zijn website: „Het mag allemaal, maar als we niet oppassen zijn we de komende weken weer méér druk met elkaar dan met de taak waartoe het kabinet geroepen is: het land regeren in een tijd van crisis.”

De raadsverkiezingen zorgen voor nervositeit. Ze kunnen in potentie hard in het kabinet neerslaan. Als een partij fors verliest zal dat leiden tot nog meer profileringsdrang, of voor het kabinet nog erger: een leiderschapscrisis in PvdA of CDA. Ter nuancering van het belang van raadsverkiezingen voor de landelijke verhoudingen: in 2006 deed de PvdA het geweldig, maar consolideerde die winst ruim een half jaar later niet. Bij het CDA ging het net andersom.

De optimisten in Den Haag wijzen er op dat ook een half jaar geleden werd verwacht dat het een broeierige herfst zou worden voor het kabinet, en dat viel mee. Ondanks veel kritiek nam het kabinet het besluit op termijn de AOW-leeftijd te verhogen.

Maar de twee internationale onderwerpen – Irak en Afghanistan – die erg gevoelig liggen werden naar begin 2010 doorgeschoven. CDA en PvdA stonden tot dusver lijnrecht tegenover elkaar over een verlengde Nederlandse rol in Afghanistan waardoor eerste nog militaire en politieke verkenningen nodig waren. Er zou een compromis uit kunnen rollen: Nederland vertrekt uit Uruzgan maar houdt een substantiële rol bij opleidingen en trainingen van Afghaanse militairen. Maar dan moet met name de Verenigde Staten daar wel behoefte aan hebben.

De commissie-Davids was in november nog niet klaar en presenteert op 12 januari haar rapport over de politieke steun van Nederland voor de inval in Irak in 2003. Niemand krijgt naar verluidt voorinzage in het rapport, ook premier Balkenende niet. In coalitiekringen wordt verwacht dat Davids niet met schokkende nieuwe feiten komt.

Vooral de duiding die de commissie geeft aan de feiten, zal politiek van belang zijn. Bijvoorbeeld over de vraag wat er zich tijdens de formatie tussen CDA en PvdA heeft afgespeeld, en over hoe premier Balkenende en de top van Buitenlandse Zaken, inclusief toenmalig minister De Hoop Scheffer, omgingen met ambtelijke adviezen dat er onvoldoende volkenrechtelijke basis was voor de inval.

Met de opeenstapeling van lastige onderwerpen wordt vooral de eerste helft van 2010 spannend. Een beslissende periode, want als het kabinet de zomer doorkomt, dan neemt de kans dat het ook de verkiezingen van mei 2011 haalt behoorlijk toe. Dan zou het zomaar kunnen gebeuren dat dit het eerste kabinet van Balkenende wordt dat de eindstreep haalt. Maar in Den Haag houden alleen de grootste optimisten hier rekening mee.