Ontslag verandert je wereldbeeld

Het komend jaar verliezen veel mensen hun baan.

Wat gebeurt er met hen? Ze verliezen ook hun structuur en houvast, zeggen ze.

Machteloos, overdonderd en totaal van slag. Dat zijn als je ernaar vraagt de mensen die de afgelopen maanden hun baan verloren door de recessie.

Ze vertellen al snel over hoe onzeker de werkloosheid hen heeft gemaakt. Vaak ook over hoe onverwacht het ontslag kwam, ook al wisten ze dat het niet goed ging met het bedrijf waar ze werkten.

Neem Petra Hoogstad, die in februari als een van de medewerkers van Endemol Nederland haar baan verloor. Ze kwam terecht in een „emotionele achtbaan”, zegt ze. „Ontslag is toch een beetje alsof een liefdesrelatie uitgaat. Je vraagt je direct af wat je fout hebt gedaan. Was ik dan niet goed genoeg?”

Of neem Esther Doorn, die maandenlang zonder resultaat een baan zocht en daar „helemaal moedeloos” van werd. „Ik wilde gewoon weer werken. Meedoen. En dat kreeg ik niet voor elkaar.”

Voor arbeidspsycholoog Jolet Plomp zijn het herkenbare verhalen. Ze begeleidt geregeld mensen die hun baan hebben verloren. Sinds de crisis heeft ze meer cliënten die haar op dit terrein om hulp vragen.

De ontreddering die mensen voelen zodra ze hun werk kwijt zijn is groot, merkt ze telkens weer. „Ze zijn iets kwijt dat lange tijd heel vanzelfsprekend was.”

Werk is voor de meeste mensen veel meer dan alleen maar een bezigheid waar je je geld mee verdient. Het geeft structuur en bevestiging. Het zorgt voor sociale contacten. Plomp: „We zijn sociale dieren, we willen nuttig zijn en ergens bijhoren. Als je geen werk meer hebt, valt die basis weg – en bovendien je hele weekstructuur. Je blijft langer in bed liggen, waardoor je hangerig wordt en uiteindelijk steeds minder gaat doen. Ik hoor vaak van mensen die al een tijdje niet meer werken dat ze zich niet meer kunnen voorstellen wat ze allemaal deden toen ze nog werkten.”

Werken maakt actief. Wie werkloos raakt, moet dan ook vooral zorgen voor nieuwe, andere bezigheden. „Als je zeker weet dat je snel een nieuwe baan hebt, kun je natuurlijk gewoon genieten van een paar weken vrije tijd. Maar zelfs dan adviseer ik mensen om in de periode tussen twee banen in iets te dóén.”

Zorg dat je een project bedenkt voor jezelf, zegt Plomp vaak, het maakt niet uit wat. „Doe een cursus. Of ga elke ochtend zwemmen met je kind. Als je jezelf maar een doel stelt en elke dag iets doet. Daarmee krijg je de structuur terug.”

Eén van de meest voorkomende reacties op werkloosheid is schaamte, merkt Plomp. Ook bij praten met pas werkloos geworden mensen voor deze krant valt dat op: veel mensen die aanvankelijk willen meewerken aan een artikel over werkloosheid, trekken zich op de valreep terug. Bij nader inzien willen ze toch liever niet met hun naam erbij vertellen over hun ontslag en hoe dat voelt.

„Er is altijd schaamte”, zegt Plomp daarover. Door de crisis wordt ontslag wel minder schaamtevol: kranten staan vol met verhalen over werkloosheid door de recessie. Maar: „Het blijft iets waar mensen niet graag over praten.”

Jammer en onnodig, vindt ze. Want ontslag overkomt je en heeft in veel gevallen te maken met toeval of pech. „Je kunt er meestal niets aan doen”, zegt Plomp. „Maar mensen die ontslagen worden denken dat het hun eigen schuld is. Daar probeer ik ze eerst van af te helpen.”

Miranda Kemps verloor na 21 jaar haar baan bij chipfabrikant NXP. Ze vertelde deze krant hoe ze aan zichzelf ging twijfelen door het ontslag: „Had ik mijn werk niet goed gedaan? Lag het allemaal aan mij? Het kostte me tijd en energie om de klap te verwerken en om me te realiseren dat het echt niet aan mij lag.”

Pas als de klap verwerkt is, kunnen mensen verder met hun leven en zijn ze klaar voor de zoektocht naar een nieuwe baan. „Dan blijkt ook vaak dat het ontslag niet alleen maar negatief is”, zegt Plomp. „Zodra de vanzelfsprekendheid wegvalt, kun je tot nieuwe inzichten komen. Ontslag verandert je wereldbeeld, je wordt er realistisch van. Bovendien leidt het tot nieuwe kansen. Veel mensen gaan beseffen wat echt belangrijk voor ze is. Wat ze eigenlijk écht willen.”

Petra Hoogstad begon na haar ontslag een eigen zaak. Ze kijkt inmiddels tevreden achterom: „Ik ben blij dat dit me is overkomen.”

    • Patricia Veldhuis