Het gaat om verhalen, dan begrijpen mensen het beter

Het zevendelige ‘Annie M.G.’ en het vierdelige 'Bernhard, schavuit van Oranje' zijn beide grensverleggende dramaseries. Over twee Hollandse anti-helden.

Ze werden allebei geboren in 1911, Annie M.G. Schmidt en prins Bernhard. De schrijfster van kinderboeken, televisieseries, musicals en nog veel meer was een heilige uit de linkse kerk, die ver daarbuiten ook werd aanbeden als een soort aartsmoeder van de maatschappelijke vernieuwing, vertaald in huishoudelijke termen. De prins-gemaal was lang een held van conservatief Nederland, die tot lang na zijn dood opschoof in de richting van charmante redder des vaderlands in tijden van monarchale crises. Ook wilden ze allebei niet helemaal deugen, wat postuum in hun voordeel lijkt te spreken.

Over beiden werd een grootscheepse, min of meer biografische dramaserie gemaakt, waarover nog lang gesproken zal worden, vanwege de soms verrassende inhoud, maar ook wegens de overrompelende vormgeving en allure. Het gaat de laatste tijd in Nederland met het televisiedrama kwalitatief minstens zo goed als met de speelfilm, misschien wel beter.

Annie M.G. (VARA/NPS) is in alle opzichten een triomf. Het begint al met een vernuftig, om niet te zeggen geniaal geconstrueerd scenario van Tamara Bos en Mieke de Jong, dat slim de schat aan details in Annejet van der Zijls biografie Anna herschikt. Uitgangspunt is de oude, nagenoeg blinde schrijfster (Annemarie Prins) die terugkijkt op haar leven, sarcastisch terzijde gestaan door de geest van haar overleden echtgenoot Dick (Tom Jansen).

Ik zal maar één zo’n briljante scenariovondst citeren. Als kind schreef de Zeeuwse domineesdochter Annie een door haar moeder bejubeld versje: „Er was eens een hond/ Die zat op zijn kont/ Er was eens een kat/ Die zat op zijn gat.” De leeftijd in aanmerking genomen niet slecht, maar het krijgt pas betekenis als ze het voor haar vader blijkt te hebben gemaakt. Die heeft er tijdens het voorbereiden van zijn preek weinig aandacht voor. Zo wordt Annies levenslange hunkering naar waardering, liefst van oudere mannen, geïntroduceerd.

Dat de werkelijkheid zo een beetje wordt geretoucheerd en verdicht, past ook in het vertoog van de serie. Annie, die graag fabuleerde, zal er later over zeggen: „Het gaat niet om de werkelijkheid, maar om de verhalen, waardoor de mensen het begrijpen. En die verhalen kan ik vertellen.”

Realisme is weldadig afwezig in de regie van Dana Nechushtan, die met deze productie van 4,5 miljoen euro haar meesterstuk aflevert. Personages uit verschillende leeftijdsfasen lopen onbekommerd door elkaar heen en veel wordt verteld in musicalscènes, ontleend aan het songbook van Annie Schmidt en componist Harry Bannink, peetouders van de Nederlandse theatermusical.

De filmmusical is in dit land altijd een ondergewaardeerd genre gebleven: The Dutch Don't Dance schreef Annie, dus zien we nu een shownummer in Zeeuwse klederdracht met die titel.

Nechushtan zegt vooral te zijn geïnspireerd door Moulin Rouge, maar daaronder zit een veel langere traditie, van Busby Berkeley, An American in Paris en West Side Story, die ook allemaal langskomen.

En wat is het allemaal goed gedaan: de muziek, de choreografie, de kostuums, de decors, de montage, het camerawerk van Bert Pot, dat varieert tussen zwart-wit in de eerste decennia, een reconstructie van Technicolor in de jaren veertig en vijftig en een bijna documentaire stijl voor het recente verleden.

En dan de acteurs: Prins excelleert als de weerbarstige oude dame, maar Malou Gorter en Sanne Vogel als Annie in eerdere leeftijdsfasen zijn ook uitstekend. Alle rollen zijn trouwens optimaal bezet, tot in de kleinste gastverschijningen van bijvoorbeeld Huub van der Lubbe, Wende Snijders en Anneke Blok. Vakmanschap plus bezieling, het is ook een kenmerk van producent Burny Bos.

Inhoudelijk valt ook veel op te steken van de serie, zelfs voor de lezers van Anna. De verbeelding van bijna een hele eeuw vaderlandse geschiedenis speelt met de permanente wisselwerking tussen kneuterigheid en fantasie, tussen moralisme en hedonisme, die zowel Nederland als leven en werk van Annie M. G. Schmidt kenmerkte. Je kunt haar leven ook zien als een soort Bildungsroman, van lelijk jong eendje tot alternatieve koningin. Ze wilde als bibliothecaresse zo graag het volk verheffen met boeken die ertoe doen: „Lees, lees, lees!”, is de titel van weer zo’n mooi shownummer in een Vlissingse bibliotheek.

Het is bijna tragisch dat de eerste uitzendingen van Annie M.G. in dezelfde periode vallen als die van Bernhard, schavuit van Oranje (VPRO). Die is namelijk ook heel goed, maar dreigt te verbleken naast het vuurwerk van Dana Nechushtan. Het scenario torent in dit geval uit boven de adequate regie van Pim van Hoeve, die koos voor de vormgeving van een romantische avonturenfilm met een knipoog. Auteur Tomas Ross, specialist in publicaties over Bernhard, huldigt de stelling dat die in Londen bevriend was met Ian Fleming en dat het personage van James Bond op de schelm Bernhard zou zijn gebaseerd, met name diens voorkeur voor Martini shaken, but not stirred.

Voor de zekerheid melden de titels van de serie dat het een „gedramatiseerde interpretatie van historische gegevens” betreft. Ook in dit geval kijkt de oude prins (Eric Schneider) terug op bewogen episoden uit zijn leven. Hij doet dat in de vorm van een reeks colleges aan prinses Máxima (Loes Haverkort), met wie hij zich verwant voelt: „We are two of a kind, allebei gehaald om de monarchie te redden.” Zoals zijn eigen huwelijk in 1937 met prinses Juliana gearrangeerd was door beider moeders, zo zorgde Bernhard dat prins Willem-Alexander op een beurs in Sevilla zijn Argentijnse liefde tegen het lijf zou lopen. Volgens Ross.

De rode draad van het scenario wil dat de wat zweverige visie van Juliana en haar kleinzoon op het koningschap baat zou hebben bij enige aarding door een pragmatisch ingestelde, charismatische en goed voor zichzelf zorgende gade. In dat opzicht wordt de schavuit een held, die alleen niet goed wist waar de grenzen van zijn eigen machtspositie lagen.

Natuurlijk komen alle succesnummers langs: de buitenechtelijke kinderen, Greet Hofmans, de Lockheed-affaire en zelfs het interview met Pieter Broertjes en Jan Tromp, steevast voorzien van aardige nieuwe (fictieve) details.

Mooi is de paradoxale liefde tussen Bernhard en Juliana op hoge leeftijd, als hij zich pas voor het eerst realiseert hoeveel ze ondanks alles altijd van hem heeft gehouden. Vooral de vertolking van de dementerende prinses door Ellen Vogel is boven alle kritiek verheven en geeft de tragedie vorstelijke én menselijke trekjes. Het is namelijk een avonturenfilm die niet een goedkoop succes beoogt.

Daan Schuurmans speelt de jongere Bernhard met ingehouden bravoure. Hij is in Annie M.G. ook aanwezig, als haar zoon Flip.

Annie M.G. is vanaf 3 januari te zien op Nederland 2 (zeven afleveringen). Bernhard, schavuit van Oranje (vier afleveringen) begint op 4 januari op Nederland 1.

    • Hans Beerekamp